Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc
Cả nhà mình hãy thử hình dung một buổi chiều mùa hè năm một nghìn chín trăm sáu mươi tám.
Nắng như thiêu đốt. Trên một đoạn đường đất đỏ giữa vùng đồi Hà Tĩnh, mười cô gái đang cầm xẻng, cầm cuốc, san lấp những hố bom vừa mới nổ. Hố này xong, đường thông. Đội tiếp phẩm miền Nam chờ ở đầu đường sẽ lại chạy được. Đó là nhiệm vụ. Đó là ngày thường của họ.
Rồi tiếng máy bay lại rú. Đây là đợt thứ mười lăm trong ngày hôm đó. Mười lăm lần bom trong một ngày. Mười cô gái chạy vào hầm trú ẩn dưới chân đồi Trọ Voi. Một quả bom rơi trúng miệng hầm. Hầm sập. Tất cả mười người hy sinh.
Người lớn nhất trong số họ là Võ Thị Tần, tiểu đội trưởng, hai mươi tư tuổi. Người nhỏ nhất là Võ Thị Hà, mười bảy tuổi.
Cả nhà đang đứng ở Ngã ba Đồng Lộc.
Vì sao nơi này lại bị đánh phá đến mức kinh hoàng như vậy? Đây là giao điểm của ba tuyến đường chiến lược, là cửa ngõ duy nhất nối hậu phương miền Bắc với tiền tuyến miền Nam trong những tháng cuối năm một nghìn chín trăm sáu mươi tám. Khi Mỹ đánh phá phong tỏa các tuyến đường khác từ tháng tư, Đồng Lộc trở thành điểm thắt cổ chai không thể né tránh. Địa hình nơi đây là thung lũng hình tam giác hẹp, hai bên sườn đồi trọc, tầm nhìn thông thoáng, điều kiện lý tưởng để máy bay tấn công chính xác.
Và người Mỹ biết điều đó. Suốt sáu tháng từ tháng tư đến tháng mười năm một nghìn chín trăm sáu mươi tám, Không quân Mỹ đã thực hiện một nghìn tám trăm sáu mươi ba lần đánh phá vào khu vực này. Ném xuống khoảng năm mươi nghìn quả bom các loại. Tính bình quân, mỗi mét vuông đất Đồng Lộc gánh ít nhất ba tấn bom.
Nhưng con đường chưa bao giờ bị đứt quá hai mươi tư giờ.
Đó là nhờ hơn một triệu lượt ngày công của người dân Hà Tĩnh, và đặc biệt là nhờ Tổng đội Thanh niên xung phong N55 P18 Hà Tĩnh, đơn vị gồm một nghìn hai trăm hai mươi bảy thành viên, phần lớn là nữ, trực tiếp san lấp hố bom, mở đường, phá bom nổ chậm ngay trong lúc bom vẫn rơi.
Trong số họ có mười cô gái của Tiểu đội bốn.
Cả nhà hãy đến trước mười ngôi mộ nằm cạnh nhau. Các cô được di dời về đây năm một nghìn chín trăm chín mươi để nằm cạnh nhau mãi mãi, như những ngày còn ở tiểu đội. Đứng đây, cả nhà sẽ thấy mười ngôi mộ không có điều gì đặc biệt về kiến trúc. Nhưng mười ngôi mộ nằm cạnh nhau, mỗi ngôi có tuổi còn rất trẻ, mỗi ngôi có tên làng quê trên bia, tạo nên một sức nặng rất khó nói thành lời.
Không một ai trong số mười người kịp lập gia đình.
Cả nhà cũng nên biết thêm về một người phụ nữ khác của Ngã ba Đồng Lộc, ít được nhắc đến hơn nhưng vai trò không kém phần quan trọng: nữ anh hùng La Thị Tám. Chị không thuộc tiểu đội mười cô gái, mà ở một đơn vị khác. Suốt hai trăm ngày đêm liên tục từ tháng mười hai năm một nghìn chín trăm sáu mươi bảy đến tháng tám năm một nghìn chín trăm sáu mươi tám, chị đứng trên đồi Mòi với ống nhòm, quan sát từng quả bom rơi xuống, rồi lao xuống cắm cọc tiêu báo hiệu vị trí bom chưa nổ để đội công binh xử lý an toàn. Chị đã đánh dấu một nghìn hai trăm lẻ năm quả bom. Ngày hai mươi hai tháng mười hai năm một nghìn chín trăm sáu mươi chín, chị được phong danh hiệu Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân khi mới hai mươi tuổi.
Và bài hát Người con gái sông La của nhạc sĩ Doãn Nho viết năm một nghìn chín trăm bảy mươi chính là lấy cảm hứng từ La Thị Tám.
Khu di tích ngày nay có nhiều công trình để cả nhà khám phá. Nhà truyền thống trưng bày khoảng một nghìn hiện vật: xe đạp thồ, pháo cao xạ, ảnh tư liệu, sơ đồ chiến sự. Tháp chuông tám cạnh cao ba mươi bảy mét, chuông đồng nặng năm phẩy bảy tấn, được xây hoàn toàn bằng kinh phí đóng góp của nhân dân cả nước, hoàn thành năm hai nghìn không trăm mười một. Đền thờ trên núi Mũi Mác được hoàn thành tháng tư năm hai nghìn không trăm mười tám.
Mỗi năm, khoảng hai trăm năm mươi đến ba trăm nghìn lượt người đến đây. Cao điểm là tháng Bảy, tháng tri ân.
Trước khi rời khu mộ mười cô gái, cả nhà mình hãy dành một phút lặng yên. Không cần nói gì nhiều. Chỉ cần đứng ở đây và nhìn mười ngôi mộ của mười người con gái Hà Tĩnh, người lớn nhất hai mươi tư tuổi, người nhỏ nhất mười bảy tuổi, nằm cạnh nhau trên mảnh đất mà họ đã bảo vệ bằng cả cuộc đời mình.