Chùa Hương Tích
Cả nhà biết không, có hai ngôi chùa mang tên Hương Tích ở Việt Nam. Một ở Hà Nội, nổi tiếng với lễ hội chùa Hương tấp nập mỗi xuân. Và một ở đây, trên đỉnh núi Hồng Lĩnh, Hà Tĩnh.
Hai ngôi chùa có cùng tên, cùng truyền thuyết, nhưng cái ở Hà Tĩnh có trước ba trăm năm.
Câu chuyện bắt đầu từ thế kỷ mười ba, thời nhà Trần. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy nền gạch và hoa văn hình rồng mang phong cách nghệ thuật thời Trần ngay tại chùa này, bằng chứng cho thấy ngôi chùa đã tồn tại ở đây từ hơn bảy trăm năm trước. Rồi đến năm một nghìn tám trăm tám mươi lăm, chùa bị hỏa hoạn gần như hoàn toàn. Năm một nghìn chín trăm lẻ một, Tổng đốc An-Tĩnh Đào Tấn đứng ra vận động trùng tu và xây dựng lại. Đây là ngôi chùa mà chúng ta thấy ngày nay.
Và đây là điều thú vị nhất: năm một nghìn tám trăm ba mươi sáu, vua Minh Mạng cho chạm khắc hình ảnh các thắng cảnh Việt Nam lên Cửu Đỉnh tại Đại Nội Huế. Trong số đó, chùa Hương Tích được chọn để khắc lên Anh Đỉnh, tượng trưng cho hoàng tử thứ bảy. Đó là cách triều đình Nguyễn ghi nhận vị trí của ngôi chùa trong danh sách thắng cảnh tiêu biểu của cả đất nước.
Người ta gọi chùa là Hoan Châu đệ nhất danh lam. Nghĩa là ngôi chùa đẹp nhất trong vùng Hoan Châu xưa, vùng đất bao gồm Nghệ An và Hà Tĩnh ngày nay.
Còn chùa Hương ở Mỹ Đức, Hà Nội? Theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học, ngôi chùa ấy được xây dựng năm một nghìn sáu trăm tám mươi sáu, dưới thời chúa Trịnh Căn, lấy cảm hứng và tên gọi từ chính ngôi chùa ở Hà Tĩnh này. Cả hai cùng gắn với truyền thuyết về công chúa Diệu Thiện hóa Phật Quan Âm. Nhưng bản gốc là ở đây, trên đỉnh núi Hồng Lĩnh này.
Chùa tọa lạc ở độ cao sáu trăm năm mươi mét so với mực nước biển. Nhìn xuống là toàn cảnh vùng đồng bằng Can Lộc và những mảng xanh của rừng núi Hồng Lĩnh trải rộng mênh mông.
Hãy để tôi kể truyền thuyết. Truyền thuyết này không phải sự kiện lịch sử có thể kiểm chứng, mà là câu chuyện tâm linh đã được kể đi kể lại hàng trăm năm. Theo truyền thuyết, công chúa Diệu Thiện là con vua Trang Vương. Khi bị ép lấy một vị tướng hung ác, công chúa bỏ trốn vào núi tu hành. Thần Bạch Hổ dẫn công chúa đến suối Hương Tuyền rồi lên hang Hương Tích trên dãy Hồng Lĩnh. Khi phụ vương lâm bệnh nặng, công chúa tự móc mắt, chặt tay dâng thuốc cứu cha. Đức Phật cảm phục lòng từ bi, ban cho công chúa ngàn mắt ngàn tay và hóa thành Phật Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn.
Ngôi am nhỏ trên núi mang tên Am Thánh Mẫu hay Am Diệu Thiện chính là nơi gắn với truyền thuyết này.
Còn Điện Tam Bảo là trái tim của quần thể chùa, nơi lưu giữ các pho tượng Phật cổ bằng gỗ quý có niên đại từ thời Trần đến thời Nguyễn. Trong điện còn có một tòa Cửu Long và chuông đồng cổ có niên đại hàng trăm năm. Một số tượng đã ở đây trước cả trận hỏa hoạn năm một nghìn tám trăm tám mươi lăm.
Quanh chùa là những điểm danh thắng thiên nhiên mà tên gọi đã là cả một bài thơ: Động Tiên Nữ, Am Phun Mây, Suối Tiên Tắm, Thác Giải Oan, Khe Quỷ Khóc. Động Tiên Nữ được dân gian mô tả là hang có ba mươi sáu cửa vào ra, mang không khí huyền bí. Con số ba mươi sáu cửa là cách nói dân gian, không phải số đo chính xác, nhưng nó nói lên cảm giác của người đứng trước hang này: như thể không gian và ánh sáng cứ đổ vào từ khắp phía.
Năm hai nghìn mười sáu, một tháp mười ba tầng được xây thêm trong khuôn viên chùa.
Chùa Hương Tích Hà Tĩnh có một vị thế đặc biệt: vừa là ngôi cổ tự hơn bảy trăm năm tuổi, vừa là nguồn gốc của một tín ngưỡng đã lan rộng khắp miền Bắc, vừa là điểm danh thắng được triều Nguyễn ghi nhận chính thức bằng nhát đục lên đồng. Nếu một ngày cả nhà leo lên đây, đứng trên đỉnh Hồng Lĩnh ở độ cao sáu trăm năm mươi mét, nhìn mây trôi qua ngang tầm mắt và nghe tiếng chuông vọng xuống thung lũng, cả nhà sẽ hiểu vì sao một triều đình đã muốn khắc nơi này lên đồng mãi mãi.