Núi Hồng Lĩnh – Ngàn Hống của xứ Nghệ
Người xứ Nghệ có câu "núi Hồng sông Lam" như một cách nhắc đến quê hương. Dãy núi đó không cao ngất như những đỉnh núi hùng vĩ ở miền Tây Bắc, không nổi tiếng vì hang động như Phong Nha. Hồng Lĩnh đứng vững trong tâm thức người Hà Tĩnh theo một cách khác: nó là dãy núi quen thuộc nhìn thấy mỗi ngày, là nơi chứa đầy chùa đền, là biểu tượng văn hóa của cả một vùng đất.
Cả nhà đang nhìn về dãy Hồng Lĩnh. Cổng thông tin du lịch Hà Tĩnh mô tả dãy núi này rộng khoảng ba mươi cây số vuông, trải trên địa bàn của bốn đơn vị hành chính: huyện Nghi Xuân, huyện Can Lộc, huyện Lộc Hà và thị xã Hồng Lĩnh. Ngọn cao nhất đạt khoảng sáu trăm bảy mươi tám mét. Nhiều ngọn có tên riêng: Thiên Tượng, Ngũ Mã, Sư Tử, Hàm Rồng, Hương Tích, Lập Phong và còn nhiều tên khác nữa.
Và người ta hay nói dãy núi có chín mươi chín ngọn. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam cũng giới thiệu như vậy. Nhưng nhà nghiên cứu văn hóa Võ Hồng Huy đã nói thẳng trên Báo Hà Tĩnh: con số chín mươi chín mang yếu tố ước lệ, gắn với truyền thuyết hơn là phép đo đạc địa lý. Đó là cách mà dân gian yêu núi của mình, chứ không phải con số kiểm đếm từng đỉnh.
Vùng Hồng Lĩnh còn giàu huyền tích. Dân gian kể Ông Đùng, còn gọi là Ông Khổng Lồ, đã xúc đất đá từ vùng sông Lam và sông La để xếp thành dãy Hồng Lĩnh. Cũng có câu chuyện về Việt Thường và Kinh Dương Vương gắn với núi này. Những truyền thuyết đó làm Hồng Lĩnh đẹp hơn, sâu hơn trong trí tưởng tượng người xứ Nghệ qua bao thế hệ.
Điều có thể xác minh được và đáng kể hơn: Hồng Lĩnh là một trong những vùng núi có mật độ chùa, đền, miếu cao nhất miền Trung. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam ghi nhận khu vực có khoảng một trăm ngôi chùa và đền miếu, trong đó có những địa danh quen thuộc với người hành hương như chùa Hương Tích, chùa Chân Tiên, chùa Thiên Tượng, chùa Long Đàm, chùa Hang. Báo Hà Tĩnh còn nêu thêm các di tích như Khu di tích lịch sử văn hóa Đại Hùng, đền thờ Đô đài Ngự sử Bùi Cầm Hổ, đền Cả thờ Dinh đô Quan Hoàng Mười và đền Bình Lạng thờ Uy Minh Vương Lý Nhật Quang.
Một chuyến đi quanh Hồng Lĩnh, vì vậy, là hành trình đọc nhiều lớp: lớp cảnh quan của núi rừng, lớp tín ngưỡng của hàng trăm năm người dân đến thờ cúng, lớp lịch sử của những nhân vật gắn với từng ngôi đền.
Hồng Lĩnh cũng là cửa ngõ của một vùng di sản rộng lớn hơn. Quanh chân núi còn có chùa Hương Tích, Suối Tiên, chùa Thiên Tượng, đền Chợ Củi, khu di tích Đại thi hào Nguyễn Du, làng ca trù Cổ Đạm và bãi biển Xuân Thành. Nghi Xuân và Hồng Lĩnh gắn với nhau như một tổng thể di sản văn hóa của vùng hạ lưu sông Lam.
Hồng Lĩnh không phải điểm đến mà cả nhà xem xong trong một giờ rồi đi. Đây là một vùng đất ngàn năm quen thuộc với người Hà Tĩnh, nơi mỗi sườn núi là một câu chuyện, mỗi mái chùa là dấu chân của bao thế hệ đã đến cầu khấn và trú lại trong hơi mát của rừng. Đứng dưới chân Hồng Lĩnh, nhìn lên những tán cây phủ kín sườn núi và nghe tiếng chuông vọng ra từ một ngôi chùa khuất trong lá, cả nhà sẽ hiểu vì sao người xứ Nghệ giữ hai chữ "núi Hồng" trong lòng như giữ tên quê.