Khu du lịch Đèo Ngang – Hoành Sơn Quan
Có một điểm trên bản đồ Việt Nam mà bất kỳ ai đi đường bộ Bắc Nam cũng qua, dù ít dù nhiều đều chú ý nhìn lên. Đó là Đèo Ngang, nơi dãy Hoành Sơn vươn ra sát biển, chia đôi hai vùng đất như một ranh giới thiên nhiên. Và trên đỉnh đèo ấy, có một cánh cửa đá trầm mặc đứng từ gần hai trăm năm nay nhìn xuống cả hai phía.
Cánh cửa đó tên là Hoành Sơn Quan.
Cả nhà đang đứng ở một trong những địa điểm có tầm nhìn đặc biệt nhất trên tuyến Bắc Nam. Đèo Ngang dài sáu cây số, uốn theo sườn núi Hoành Sơn. Từ đỉnh đèo này, theo báo Nhân Dân mô tả, nếu trời quang thì phía bắc thấy rõ vùng Kỳ Nam, thị xã Kỳ Anh của Hà Tĩnh, còn phía nam nhìn về vùng Quảng Đông cũ và cả Hòn La xa tít ngoài biển. Hai phía, hai vùng đất, một tầm mắt.
Lịch sử cổng đá này bắt đầu từ năm một nghìn tám trăm ba mươi ba, thời vua Minh Mạng. Theo trang thông tin phường Hoành Sơn và hồ sơ Bảo tàng Hà Tĩnh, Hoành Sơn Quan được xây để kiểm soát tuyến đường thiên lý Bắc Nam, tức con đường bộ chính từ Thăng Long vào kinh đô Huế. Ai muốn qua đèo, phải qua cổng này. Ba chữ Hán khắc trên mặt cổng: Hoành Sơn Quan, tên của cửa ải.
Báo Hà Tĩnh mô tả kiến trúc cổng: cửa cao bốn mét, hai bên thành kéo dài ba mươi mét, trên vòm đắp nổi ba chữ Hán đó. Đơn giản, chắc chắn, mang dáng dấp thành lũy phòng thủ. Không hoa mỹ, nhưng đứng ở đây nhìn xuống hai phía thì hiểu ngay vì sao người xưa chọn chỗ này xây cổng.
Năm hai nghìn lẻ năm, Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Tĩnh xếp hạng Hoành Sơn Quan là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh.
Cả nhà có thể nghe tên "Cổng trời" khi lên đây. Đó là tên gọi dân gian, gợi cảm giác đứng ở điểm cao của vùng núi Hoành Sơn, nhìn mây bay ngang mặt. Trang phường Hoành Sơn cũng dùng tên này trong các bài giới thiệu du lịch. Nhưng tên di tích chính thức là Hoành Sơn Quan, và đó là cái tên đã tồn tại gần hai trăm năm trên mặt cổng đá.
Lối lên Hoành Sơn Quan là những bậc thang nhỏ, quanh co. Báo Hà Tĩnh ghi năm hai nghìn không trăm hai mươi hai, đoạn bậc thang nối từ đường lớn lên di tích đã được tu bổ để khách đi thuận tiện hơn. Phần bậc thang phía trên vẫn giữ nguyên, hòa vào cảnh quan tổng thể của cổng cổ và tường thành.
Khi đứng trước mặt cổng, cả nhà đang ở điểm ranh giới địa lý và lịch sử. Phía bắc là Hà Tĩnh, phía nam là Quảng Bình. Trong hơn một nghìn năm phong kiến, đèo này từng là biên giới tự nhiên của nhiều vương quốc và triều đại. Người đi buôn, sứ thần, quân lính, dân thường, tất cả đều phải qua đây. Dấu chân ấy không còn nhìn thấy được, nhưng cái cổng đá này vẫn còn đứng đó, nhắc về những lớp người đã đi qua.
Đèo Ngang trong văn chương Việt Nam nổi tiếng với bài thơ "Qua Đèo Ngang" của bà Huyện Thanh Quan từ thế kỷ mười chín. Dù bài thơ không nhắc tên Hoành Sơn Quan, cảm giác đứng trên đỉnh đèo vắng, nhìn mây trời và nghe gió biển thổi qua khe đá vẫn không thay đổi nhiều so với ngày bà đi qua đây. Cảnh vật và cái cổng đá vẫn đó, chỉ có người đi qua là khác.