Khu di tích Mộ và Khu lưu niệm Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác
Cả nhà thử nghĩ về điều này. Một ông quan, xuất thân gia đình khoa bảng, vốn có thể ở lại triều đình hưởng bổng lộc. Thay vào đó, ông chọn về vùng núi Hà Tĩnh, học làm thầy thuốc, chữa bệnh cho dân nghèo và viết sách. Đến khi hoàng tộc triệu ông ra Thăng Long, ông đi, chữa bệnh xong rồi cáo lui về quê. Chẳng vì tiền, chẳng vì danh.
Người ấy là Lê Hữu Trác, hiệu Hải Thượng Lãn Ông, Đại danh y của Việt Nam. Và hôm nay, cả nhà đang ở Hương Sơn, Hà Tĩnh, nơi ông sống phần lớn cuộc đời và cũng là nơi ông yên nghỉ đến tận bây giờ.
Lê Hữu Trác sinh năm một nghìn bảy trăm hai mươi tư tại vùng Hải Dương xưa, nay là tỉnh Hưng Yên. Nhưng mẹ ông là người Hương Sơn, Hà Tĩnh. Theo Cổng thông tin điện tử tỉnh Hà Tĩnh, năm một nghìn bảy trăm bốn mươi sáu, sau khi người anh cả mất, ông xin rời quân ngũ về quê mẹ chăm mẹ già và các cháu. Đó là lúc ông bắt đầu một hành trình không ai ngờ, hành trình trở thành thầy thuốc.
Ông bị ốm nặng, được thầy thuốc Trần Độc chữa chạy và truyền dạy nghề. Từ đó ông chuyên tâm học y, hành nghề, dạy học trò và nghiên cứu. Và trong hàng chục năm ở Hương Sơn, ông đã hoàn thành bộ sách mà Sở Ngoại vụ Hà Tĩnh gọi là "bộ bách khoa toàn thư về y học cổ truyền Việt Nam", bộ "Hải Thượng Y tông tâm lĩnh" gồm hai mươi tám tập, sáu mươi sáu quyển.
Năm một nghìn bảy trăm tám mươi hai, triều đình họ Trịnh triệu ông ra Thăng Long chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán và chúa Trịnh Sâm. Ông đi. Cũng chuyến đi đó, ông ghi lại những quan sát về cuộc sống kinh thành trong tập bút ký "Thượng Kinh Ký Sự", một tài liệu lịch sử quý giá về xã hội Việt Nam thế kỷ mười tám. Chữa bệnh xong, ông cáo lui và trở về Hương Sơn, tiếp tục công việc quen thuộc của mình cho đến khi mất vào ngày rằm tháng Giêng năm một nghìn bảy trăm chín mươi mốt.
Ngày rằm tháng Giêng. Chính vì vậy, cứ đến dịp ấy mỗi năm, người dân Hương Sơn và khách thập phương lại về đây tổ chức lễ hội Hải Thượng Lãn Ông, dâng hương tại mộ, cúng tại nhà thờ và cầu siêu tại chùa Tượng Sơn.
Quần thể di tích ở đây trải dài gần tám cây số. Sở Y tế Hà Tĩnh ghi nhận ba cụm chính. Một là khu lưu niệm và nhà thờ Lê Hữu Trác tại thôn Bảo Thượng, quê mẹ của ông. Khu này có diện tích mười ba nghìn năm trăm mét vuông, gồm nhà thờ, sân hành lễ, nhà bia, vườn đào và vườn cây thuốc nam với hơn sáu mươi loài cây quý. Đứng trong vườn cây thuốc, cả nhà có thể hình dung một phần công việc hằng ngày của ông Trác, bao giờ cũng bắt đầu từ những thứ mọc lên từ đất.
Hai là chùa Tượng Sơn, được xây dựng từ đầu thế kỷ mười tám do bà ngoại của ông lập ra. Theo Sở Y tế Hà Tĩnh, trong những năm một nghìn bảy trăm sáu mươi đến một nghìn bảy trăm tám mươi sáu, ông Trác dành phần lớn thời gian lưu lại chùa, mở phòng mạch chữa bệnh và hoàn thành nhiều tác phẩm. Ngôi chùa nhỏ trên núi không chỉ là nơi tu hành, mà còn là nơi ông ngồi viết, nhìn ra thung lũng và nghĩ về người bệnh.
Ba là khu mộ và tượng đài dưới chân và trên đỉnh núi Minh Tự, cách khu lưu niệm khoảng bảy cây số về phía đông. Sở Y tế Hà Tĩnh cho biết sau khi ông mất, dòng họ Lê và nhân dân theo di nguyện lập mộ tại khe nước cạn dưới chân núi Minh Tự bên bờ sông Ngàn Phố. Điều đặc biệt, qua nhiều lần trùng tu, vị trí mộ, hướng mộ và hình thức mộ vẫn được giữ nguyên.
Trên đỉnh núi Minh Tự, tượng đài Hải Thượng Lãn Ông bằng đá cẩm thạch cao mười sáu phẩy chín mươi mốt mét, nặng ba trăm năm mươi tấn, được khánh thành năm hai nghìn không trăm mười ba. Phía sau tượng có ba bức phù điêu khắc lời răn dạy về y đức. Dưới chân tượng có tảng đá nguyên khối hơn mười bảy tấn khắc dòng chữ "Đức lưu quang", nghĩa là đức sáng mãi không tắt.
Nhìn lên tượng đài giữa núi rừng Hương Sơn, cả nhà có thể hiểu vì sao người ta chọn đặt tượng ông nơi cao nhất ở đây. Không phải để phô trương. Mà để từ đó, nhìn xuống thung lũng, sông ngòi, làng mạc, những người mà ông đã dành cả đời để chữa bệnh và để lại sách cho đời sau.
Ngày hai mươi sáu tháng mười một năm hai nghìn không trăm hai mươi tư, Chính phủ ban hành Quyết định số một nghìn bốn trăm bảy mươi ba, chính thức xếp hạng Di tích Mộ và Khu lưu niệm Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác là Di tích quốc gia đặc biệt, mức cao nhất trong hệ thống xếp hạng di tích của Việt Nam. Đó là sự ghi nhận muộn nhưng xứng đáng với người đã dành cả cuộc đời cho người bệnh và cho nền y học nước nhà.