Làng cổ Trường Lưu – Di sản tư liệu UNESCO
Trong một thế giới mà sách vở ngày càng chạy trên màn hình, có một ngôi làng nhỏ ở Hà Tĩnh lưu giữ điều gì đó quý hơn rất nhiều. Không phải file số, không phải bản in offset, mà là những tấm gỗ thị khắc tay từ hơn hai trăm năm trước, chứa đựng tri thức của nhiều thế hệ một gia đình. Ngôi làng đó là Trường Lưu.
Trường Lưu nằm tại huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh. Đây không chỉ là làng cổ bình thường. Trường Lưu là địa danh duy nhất ở Hà Tĩnh có ba di sản tư liệu được UNESCO ghi danh. Không phải một, mà ba.
Di sản thứ nhất là Mộc bản Trường học Phúc Giang. Theo thông tin của Ủy ban Ký ức Thế giới khu vực Châu Á Thái Bình Dương và nguồn Liên Hợp Quốc tại Việt Nam, họ Nguyễn Huy đã lập Trường học Phúc Giang vào giữa thế kỷ mười tám. Từ năm một nghìn bảy trăm năm mươi tám đến một nghìn bảy trăm tám mươi tám, các thành viên trong gia đình khắc tay ba trăm bảy mươi chín tấm gỗ thị để phục vụ việc giảng dạy và lưu giữ tri thức. Những tấm gỗ đó không chỉ chứa văn chương và kinh điển Nho học mà còn ghi lại lịch sử, chính trị, văn hóa, kinh tế và xã hội. Chữ khắc bằng chữ Hán cổ điển, thư pháp tinh xảo và đặc biệt hiếm gặp vì tất cả đều còn được một gia đình bảo tồn đến tận hôm nay.
Di sản thứ hai là Hoàng Hoa sứ trình đồ, bộ bản đồ ghi lại hành trình đi sứ của một sứ thần người làng Trường Lưu.
Di sản thứ ba là Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu, bộ sưu tập bốn mươi tám tư liệu của ba dòng họ trong làng gồm họ Nguyễn Huy, họ Trần Văn và họ Hoàng, trải dài từ năm một nghìn sáu trăm tám mươi chín đến một nghìn chín trăm bốn mươi ba. Trong đó có hai mươi sáu sắc phong, mười chín văn bản hành chính và ba bức trướng. Tập tài liệu này như một cuốn sử sống của làng, cho thấy cư dân Trường Lưu đã giao tiếp với triều đình và gìn giữ đời sống làng quê như thế nào qua hơn hai trăm năm.
Ba di sản đó không phải ngẫu nhiên xuất hiện ở cùng một làng. Trường Lưu có truyền thống hiếu học và khoa bảng lâu đời. Dòng họ Nguyễn Huy sản sinh nhiều danh nhân, trong đó có Nguyễn Huy Oánh đỗ Thám hoa, Nguyễn Huy Tự tác giả "Hoa Tiên" và Nguyễn Huy Hổ tác giả "Mai đình mộng ký". Những cái tên đó in sâu vào lịch sử văn học Việt Nam thế kỷ mười tám và mười chín.
Trong làng còn có đình làng Trường Lưu, các nhà thờ danh nhân dòng họ Nguyễn Huy, dấu tích Thư viện Phúc Giang và giếng Ngọc. Giếng Ngọc gắn với một giai thoại về mẹ của Thám hoa Nguyễn Huy Oánh, đẹp như chính cái tên của nó.
Trường Lưu là một làng di sản đang sống. Người dân vẫn ở đây, tiếng trẻ con vẫn vang trong ngõ hẻm, và giữa tất cả những điều bình thường đó, ba bộ tư liệu được UNESCO ghi danh vẫn đang tồn tại — không trong bảo tàng kính lạnh, mà ngay trong lòng cộng đồng đã sinh ra chúng.
Đứng ở Trường Lưu, cả nhà có thể hình dung một người thợ khắc ngồi cạnh ngọn đèn dầu, tỉ mẩn đẩy từng nhát đục vào tấm gỗ thị. Không phải để nổi tiếng. Chỉ để những điều đáng nhớ không bị quên đi. Hơn hai trăm năm sau, những tấm gỗ đó vẫn còn đây — và câu chuyện chưa kết thúc.