Vườn Quốc gia Vũ Quang
Tháng Năm năm một nghìn chín trăm chín mươi hai, ở một vùng rừng núi hẻo lánh tỉnh Hà Tĩnh, một nhà động vật học người Anh tên John MacKinnon đang cùng các cộng sự Việt Nam thực hiện chuyến khảo sát trong khu bảo tồn thiên nhiên. Một ngày, ông bước vào nhà một thợ săn địa phương và nhìn thấy treo trên cột nhà một đôi sừng lạ: dài, thẳng, nhọn, hoàn toàn không giống bất kỳ loài nào ông từng biết trong suốt sự nghiệp nghiên cứu động vật của mình.
Hôm đó là ngày hai mươi mốt tháng Năm năm một nghìn chín trăm chín mươi hai.
Sau khi phân tích kỹ, các nhà khoa học xác nhận: đây là loài thú hoàn toàn mới với khoa học. Họ đặt tên là Sao la, công bố chính thức trên tạp chí Nature vào tháng Sáu năm một nghìn chín trăm chín mươi ba. Đây là loài thú móng guốc lớn đầu tiên được phát hiện trên thế giới trong hơn năm mươi năm. Các nhà khoa học quốc tế gọi đây là phát hiện động vật học ngoạn mục nhất của thế kỷ hai mươi.
Và điều đó xảy ra ngay tại đây, tại Vườn Quốc gia Vũ Quang, Hà Tĩnh.
Cả nhà đang đứng trước cổng vào của hơn năm mươi lăm nghìn héc ta rừng nhiệt đới trải rộng trên ba huyện Vũ Quang, Hương Khê và Hương Sơn, tiếp giáp biên giới Lào về phía tây. Từ năm hai nghìn không trăm mười chín, Vườn được công nhận là Vườn Di sản ASEAN, một trong những danh hiệu bảo tồn thiên nhiên quan trọng nhất khu vực.
Hãy để tôi kể thêm về Sao la. Hiện nay, Sao la được xếp vào danh mục Cực kỳ nguy cấp theo Danh sách Đỏ IUCN. Quần thể còn lại ước tính chỉ vài chục đến vài trăm cá thể. Lần cuối cùng Sao la được xác nhận có mặt bằng bẫy ảnh là năm hai nghìn không trăm mười ba. Không có cá thể nào trong nuôi nhốt. Và chưa có nhà khoa học nào trực tiếp nhìn thấy Sao la ngoài thiên nhiên. Loài thú này bí ẩn đến mức người ta biết nó tồn tại nhờ xương, nhờ ảnh bẫy, nhưng chưa ai thực sự thấy nó sống.
Đó là lý do người ta gọi Sao la là một trong những loài bí ẩn nhất trên hành tinh.
Cũng tại Vũ Quang, năm một nghìn chín trăm chín mươi tư, cùng nhóm nghiên cứu đó phát hiện thêm loài Mang lớn, hiện được xác định là loài hươu nai lớn nhất thế giới. Hai phát hiện lớn trong hai năm liên tiếp, từ cùng một khu rừng.
Rừng Vũ Quang không đồng nhất. Nó thay đổi theo độ cao. Ở vùng thấp dưới tám trăm mét, rừng nhiệt đới đất thấp với năm tầng thực vật rõ rệt, tán rừng có thể cao tới năm mươi mét. Lên cao hơn một nghìn mét, rừng chuyển sang dạng núi cao với sương mù quanh năm và các loài cây họ nguyệt quế. Điểm đặc biệt nhất là ở độ cao khoảng một nghìn bốn trăm bốn mươi lăm mét, nơi có quần thể cây Pơ mu cổ thụ tám trăm đến một nghìn năm tuổi. Pơ mu là loài gỗ quý họ hoàng đàn, từng bị khai thác đến mức gần tuyệt chủng. Những cây còn lại ở đây được bảo vệ nghiêm ngặt.
Và rừng Vũ Quang còn lưu dấu lịch sử. Hơn một trăm ba mươi năm trước, chính tại những ngọn núi này, nhà yêu nước Phan Đình Phùng xây dựng căn cứ chống Pháp kéo dài mười năm. Thành cụ Phan, hay còn gọi là tường thành tự nhiên bằng đá, dài hơn tám nghìn mét, vẫn còn lưu dấu tại xã Quang Thọ.
Vũ Quang không chỉ là rừng. Từ vườn thực vật ở vùng thấp, cả nhà có thể đi thuyền trên hồ Ngàn Trươi, nơi mặt nước trải rộng hơn bốn nghìn héc ta với hơn ba mươi hai hòn đảo xanh nổi lên như những mảnh bản đồ bị xé vụn. Cao hơn nữa là thác Thang Đày đổ từ độ cao hơn bốn mươi mét xuống giữa rừng già, và cánh rừng Pơ mu cổ thụ nghìn năm tuổi mờ trong sương. Và nếu cả nhà đủ sức, đỉnh Rào Cỏ cao hai nghìn hai trăm ba mươi lăm mét chờ ở phía xa, sát biên giới Lào, nơi có thể nhìn xuống cả một vùng rừng vô tận.
Đứng ở đây, giữa rừng Vũ Quang, cả nhà đang đứng trên nơi mà thế giới đã từng kinh ngạc. Một loài thú chưa ai biết, ẩn mình hoàn toàn trong tán rừng này, chỉ để lộ dấu vết qua một đôi sừng treo trong nhà thợ săn. Đâu đó trong những tầng rừng xanh thẳm kia, Sao la vẫn có thể đang sống. Im lặng. Bí ẩn. Như nó vốn đã luôn vậy.