Chùa Tiên - Suối Bạc
Có những nơi mà người ta đến vì một ngôi chùa, nhưng khi đến rồi mới biết nơi đó không phải chỉ có một ngôi chùa.
Quần thể Chùa Tiên ở vùng Lạc Thủy, nay thuộc tỉnh Phú Thọ, là một nơi như vậy. Theo Cổng thông tin điện tử tỉnh Hòa Bình, quần thể gồm hơn hai mươi điểm di tích thuộc nhiều loại hình: di tích lịch sử văn hóa, danh lam thắng cảnh và khảo cổ. Trong danh sách đó có Đền Trình, Đền Mẫu, Động Thủy Long Cung, Thung lũng Tình yêu, Động Giải Oan, Suối Vàng, Suối Bạc, Động Cô Chín, Động Ông Hoàng Bảy, Chùa Châu Sơn, Động Tiên, Động Tam Tòa, Đình Thượng, Đình Trung.
Đó là một danh sách dài, nhưng ý nghĩa quan trọng hơn là: cả nhà đang đến một không gian đan xen nhiều lớp khác nhau, từ khảo cổ, đến kiến trúc tôn giáo, đến thiên nhiên hang động, suối và lễ hội dân gian.
Lớp cổ nhất được ghi nhận là Động Tiên, được công nhận di tích lịch sử văn hóa từ ngày ba mươi tháng chín năm một nghìn chín trăm tám mươi chín, theo Cổng thông tin điện tử tỉnh Hòa Bình. Rộng hơn, toàn bộ quần thể hang động khu vực Chùa Tiên được xếp hạng di tích danh thắng cấp quốc gia năm hai nghìn không trăm mười một.
Khu chùa chính nằm dưới chân núi Tung Xê. Báo Phú Thọ mô tả chính điện chùa Tiên là nơi thờ Mẫu Âu Cơ, một biểu tượng trong truyền thuyết nguồn cội của người Việt. Về kiến trúc, Báo Hòa Bình ghi công trình chùa Tiên mới trên diện tích hơn một nghìn hai trăm mét vuông được đưa vào hoạt động năm hai nghìn không trăm mười một.
Gần khu chùa chính, Báo Phú Thọ mô tả có động Suối Vàng và Suối Bạc, với dòng suối trong và mát uốn quanh các hang động. Đây là phần cảnh quan thiên nhiên gắn liền với không gian tâm linh của quần thể.
Vào mùa xuân, Chùa Tiên là một trong những điểm lễ hội lớn của vùng. Báo Hòa Bình ghi nhận lễ hội Chùa Tiên năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm khai hội vào sáng mùng bốn tháng Giêng năm Ất Tỵ, tức ngày mùng một tháng hai năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm. Lễ hội được tổ chức ở quy mô cấp tỉnh với múa lân rồng, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, chiêng Mường, dân ca, chầu văn.
Nguồn Báo Hòa Bình cũng cho biết quần thể Chùa Tiên gắn với các đối tượng thờ như Tam vị Tản Viên Sơn Thánh, Nam Hải Tứ vị Thánh Nương và Mẫu tổ Âu Cơ. Khi kể về các vị này, hướng dẫn viên giới thiệu rõ đây là lớp tín ngưỡng dân gian và truyền thuyết, không khẳng định như sự kiện lịch sử có hồ sơ kiểm chứng đầy đủ.
Mùa lễ hội kéo dài từ mùng bốn Tết Nguyên đán đến hết tháng ba âm lịch theo Báo Phú Thọ. Nếu đến ngoài mùa lễ hội, không gian vẫn mở nhưng ít người hơn và không có các hoạt động lễ.
Từ năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, tuyến cáp treo Hương Bình đã đi vào hoạt động để kết nối Chùa Tiên với Chùa Hương và Chùa Tam Chúc, mở ra một hành trình trên cao nối liền ba vùng lễ hội lớn của miền Bắc.
Chùa Tiên giống như một cuốn sách với nhiều chương: chương khảo cổ ở Động Tiên được ghi nhận từ năm một nghìn chín trăm tám mươi chín, chương thiên nhiên ở hệ hang động được xếp hạng năm hai nghìn không trăm mười một, chương cộng đồng ở lễ hội mỗi mùa xuân với tiếng chiêng Mường và giọng chầu văn vang lên giữa lòng núi. Và rồi đến chương hiện đại, khi cáp treo Hương Bình kéo cả nhà lên cao, nhìn xuống thung lũng xanh thẳm nối ba ngôi chùa lớn trải dài theo dãy núi. Đó là khoảnh khắc cả nhà hiểu rằng nơi này có nhiều lớp hơn rất nhiều so với những gì nhìn thấy từ cổng vào.