Chùa Xiêm Cán – Di sản sống của người Khmer vùng Tây Nam Bộ
Ở vùng ven biển thuộc khu vực Bạc Liêu cũ, nay thuộc tỉnh Cà Mau, có một ngôi chùa mà ngay từ cổng đã khiến người ta dừng lại nhìn.
Chùa Xiêm Cán, tên Khmer là Komphisako, khởi xây vào tháng ba năm một nghìn tám trăm tám mươi bảy, do Hòa thượng Lâm Mau trụ trì xây dựng. Hơn một thế kỷ sau, Thượng tọa Dương Quân là trụ trì đời thứ tám, và khuôn viên chùa nay trải rộng gần năm mươi nghìn mét vuông.
Tên "Xiêm Cán" thường được giải thích từ tiếng Tiều với nghĩa "giáp nước", gợi lại bối cảnh vùng đất xưa nằm gần bãi bồi ven biển. Đây là cách giải thích phổ biến trong dân gian, truyền từ đời này sang đời khác cùng với ngôi chùa.
Điều đầu tiên người ta thấy khi đến chùa là cổng và tường rào kiên cố với hoa văn phù điêu dày đặc. Hai bên tường rào trước cổng có hình Thái tử Tất Đạt Đa và thiếu nữ múa. Trong sân có tượng Phật nằm nhập Niết bàn. Ngôn ngữ trang trí của chùa Khmer Nam Bộ, với rồng Khmer, rắn thần Naga, chim thần Krud và màu sắc rực rỡ, bao phủ khắp cổng, cột, cầu thang và mái.
Khi bước vào sân, cả nhà sẽ nhận ra nhiều hạng mục của chùa đều quay về hướng đông. Theo triết lý Phật giáo Nam tông Khmer, hướng đông tượng trưng cho con đường hành pháp của Đức Phật đi từ Tây sang Đông. Không gian chùa vì vậy không chỉ đẹp về kiến trúc, mà còn được sắp đặt theo trật tự biểu tượng tôn giáo có chiều sâu.
Chánh điện là hạng mục trung tâm, hình chữ nhật, mặt chính quay về hướng đông với mười tám bậc thang và phù điêu Phật Thích Ca phía trên. Bên trong, những bức bích họa kể lại trọn vẹn cuộc đời Đức Phật từ khi giáng sinh đến lúc nhập Niết Bàn. Đây là cách nghệ thuật Khmer chuyển tải giáo lý bằng hình ảnh, giúp người xem vừa chiêm bái vừa học câu chuyện Phật giáo mà không cần biết chữ.
Trong khuôn viên có hơn một trăm tượng hóa thân của Đức Phật Thích Ca, một bia đá chữ Khmer cổ và một quả chuông đồng có từ năm một nghìn tám trăm tám mươi bảy, tức là cùng tuổi với ngôi chùa từ buổi đầu xây dựng.
Quần thể gồm chánh điện, sala, am cốc, nhà ở sư sãi, lò thiêu và tháp tro cốt, đủ để vừa là chốn tu hành vừa là trung tâm văn hóa của cả một cộng đồng. Chùa là nơi sinh hoạt tâm linh chung của đồng bào Kinh, Hoa, Khmer trong vùng. Người Khmer Nam Bộ tập trung về đây để học chữ, học múa hát và tổ chức lễ hội, giữ gìn bản sắc qua từng thế hệ.
Mỗi năm, chùa đón ba mùa lễ lớn. Chôl Chnăm Thmây, Tết Khmer, diễn ra khoảng từ ngày mười bốn đến ngày mười sáu tháng tư dương lịch. Lễ Sene Dolta, lễ báo hiếu của người Khmer, tổ chức khoảng từ ngày tám đến ngày mười tháng mười dương lịch. Và lễ dâng y cà sa trong khoảng từ ngày mười sáu tháng chín đến rằm tháng mười âm lịch. Những ngày đó, tiếng nhạc, tiếng kinh và màu sắc lễ phục tràn ngập khắp khuôn viên.
Năm hai nghìn không hai mươi hai là một năm đáng nhớ với chùa Xiêm Cán. Ngày hai mươi chín tháng sáu, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Bạc Liêu ký quyết định công nhận chùa là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh. Vài tháng sau, ngày hai mươi chín tháng mười một, chùa tiếp tục được vinh danh là điểm du lịch tiêu biểu Đồng bằng sông Cửu Long.
Cả nhà hãy thử hình dung: buổi sáng sớm, ánh nắng chiếu xuyên qua tán cây trong khuôn viên năm mươi nghìn mét vuông, tiếng kinh vẳng ra từ chánh điện, màu vàng son của tượng Phật phản chiếu trong làn sương nhẹ. Từ một ngôi chùa khởi xây hơn một trăm ba mươi năm trước trên vùng đất "giáp nước", Xiêm Cán vẫn đang sống, vẫn đang giữ hồn của cả một cộng đồng.