Đảo Hòn Khoai
Ở cuối trời Nam Tổ quốc, cách bờ mười tám cây số, có một đảo mang ba lớp giá trị gắn nhau: rừng hoang trên đồi granit, ngọn hải đăng đứng gió trăm năm, và dấu vết của một cuộc khởi nghĩa mùa Đông. Đó là Hòn Khoai.
Cụm đảo Hòn Khoai nằm ngoài khơi Cà Mau, cách bờ biển Đông khoảng mười tám cây số. Sau thay đổi địa giới hành chính năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, cụm đảo thuộc xã Đất Mũi, tỉnh Cà Mau. Cụm có năm đảo: Hòn Khoai, Hòn Sao, Hòn Đồi Mồi, Hòn Tượng và Hòn Đá Lẻ.
Hòn Khoai là đảo lớn nhất. Theo Báo Cà Mau, đỉnh cao nhất đạt ba trăm mười tám mét. Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học ghi diện tích đảo khoảng năm trăm sáu mươi mốt héc ta; Hạt Kiểm lâm cụm đảo Hòn Khoai ghi diện tích rừng khoảng năm trăm bảy mươi héc ta. Đất trên đảo là đất feralit đỏ vàng phát triển trên nền đá granit. Rừng đảo còn giữ được nét hoang dã với năm mươi mốt loài chim, hai mươi chín loài lưỡng cư và bò sát, mười hai loài thú, bao gồm một số loài như tắc kè, kỳ đà vân, trăn gấm và thằn lằn đuôi vàng, theo Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học.
Hòn Khoai có tên gọi cũ và dân gian qua nhiều thời kỳ. Báo Cà Mau tổng thuật rằng trong địa bạ triều Nguyễn, đảo từng được gọi là Đảo Vu; dân gian còn gọi là Ba Tiêu Viên, Giáng Hương, Đảo Ngọt; hải trình nước ngoài đầu thế kỷ mười chín ghi là Pulo Obi. Câu chuyện về nước ngọt trên đảo cũng được Báo Cà Mau kể lại: cư dân vùng Tân Ân, Rạch Gốc và Rạch Tàu từng vượt biển để chở nước ngọt từ Hòn Khoai về dùng trong mùa hạn. Khi thực dân Pháp chiếm đảo, họ từng cản trở người dân tiếp cận nguồn nước đó. Một câu chuyện nhỏ nhưng phác ra được quan hệ lâu đời giữa đảo và cư dân ven biển.
Hải đăng Hòn Khoai là điểm biểu tượng trên đỉnh đảo. Đây là công trình thời Pháp thuộc, gắn với vai trò hàng hải của vùng biển cực Nam. Các nguồn ghi khác nhau về năm xây dựng, có tài liệu ghi năm một nghìn chín trăm ba mươi chín, có tài liệu ghi năm một nghìn tám trăm chín mươi chín. Dù vậy, ngọn đèn đã sáng suốt trăm năm nay trên đỉnh đảo, dẫn đường cho tàu thuyền qua lại vùng biển cực Nam.
Gắn với hải đăng đó là câu chuyện lịch sử quan trọng nhất của Hòn Khoai. Ngày mười ba tháng mười hai năm một nghìn chín trăm bốn mươi, Phan Ngọc Hiển lãnh đạo khởi nghĩa Hòn Khoai. Theo Báo Cà Mau, Phan Ngọc Hiển đã gây dựng cơ sở cách mạng ở vùng Tân Ân, Rạch Gốc và trên đảo trước khi cuộc khởi nghĩa nổ ra. Ngày mười ba tháng mười hai sau đó được chọn làm Ngày Truyền thống cách mạng của Đảng bộ, quân và dân tỉnh Cà Mau. Ngày hai mươi bảy tháng tư năm một nghìn chín trăm chín mươi, Hòn Khoai được Bộ Văn hóa và Thông tin công nhận là Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp Quốc gia.
Một chi tiết ít người biết về Hòn Khoai liên quan đến chủ quyền biển đảo. Hòn Đá Lẻ trong cụm đảo này là điểm A2 trên đường cơ sở dùng để tính chiều rộng lãnh hải Việt Nam, theo Báo Nhân Dân và Báo Thanh Niên. Điều đó có nghĩa là Hòn Khoai không chỉ là một đảo du lịch hay di tích lịch sử; nó là mốc địa lý tham chiếu trong hệ thống pháp lý về biển đảo Việt Nam.
Hòn Khoai hiện có sự hiện diện của nhiều lực lượng trên đảo: Hạt Kiểm lâm, Đồn Biên phòng, Trạm Hải đăng và Trạm Radar 595. Đảo không phải điểm đến tự do, mà là nơi được gìn giữ và bảo vệ, vừa là di tích lịch sử, vừa là mốc chủ quyền sống động giữa biển Tây Nam.
Khi đứng trên đảo và nhìn ra biển, cả nhà sẽ thấy một cảnh quan hiếm gặp: rừng đảo trên đồi đá granit, tầm nhìn rộng và biển đảo cuối trời Nam. Đây là cách Cà Mau nhìn ra biển, không phải từ bãi cát hay resort, mà từ một đỉnh đảo hoang sơ với hải đăng đứng gió và rừng phủ xanh.
Mang về từ Hòn Khoai không phải chỉ là ảnh kỷ niệm. Là câu chuyện về một đảo đã gắn với người đi biển từ khi còn mang tên Đảo Ngọt, một đảo chứng kiến cuộc khởi nghĩa mùa Đông năm một nghìn chín trăm bốn mươi, và một đảo đang cắm mốc đường cơ sở lãnh hải giữa biển Tây Nam Tổ quốc.