Di tích Nhà tù Côn Đảo

Có những nơi, khi bước vào, cả nhà sẽ thấy mình đi chậm lại. Tiếng nói nhỏ hơn. Bước chân nhẹ hơn. Nhà tù Côn Đảo là một nơi như vậy.

Hệ thống nhà tù này đứng trên một hòn đảo giữa biển, cách Vũng Tàu hơn một trăm tám mươi cây số về phía đông nam. Người Pháp chọn Côn Đảo không phải vì đẹp, mà vì khó trốn. Một tù nhân muốn bơi về đất liền sẽ không bao giờ kịp.

Năm một nghìn tám trăm sáu mươi hai, thực dân Pháp lập nhà tù Côn Đảo, trong tiếng Pháp gọi là Bagne de Poulo Condore. Mục đích: giam cầm những người Việt Nam dám chống lại chính quyền thuộc địa, biệt lập họ khỏi đất liền và khỏi nhau.

Trong vòng một trăm mười ba năm sau đó, từ năm một nghìn tám trăm sáu mươi hai đến năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm, khoảng hai trăm nghìn lượt người đã đi qua những trại giam này. Và khoảng hai mươi nghìn người đã không trở về. Họ được an nghỉ ở Nghĩa trang Hàng Dương.

Đến năm một nghìn chín trăm năm mươi lăm, Pháp rút, chính quyền Việt Nam Cộng hòa tiếp quản, mở rộng nhà tù với sự can dự của Mỹ. Năm một nghìn chín trăm bảy mươi mốt, chuyên gia Mỹ thiết kế thêm một khu giam mới, lớn hơn, tinh vi hơn, ở trại Phú Bình.

Hai khu "chuồng cọp" là hai chương khác nhau của cùng một lịch sử.

Khu đầu tiên là chuồng cọp Pháp, xây năm một nghìn chín trăm bốn mươi, tại trại Phú Tường. Tổng diện tích gần năm nghìn năm trăm mét vuông, gồm sáu mươi phòng không có mái che để phơi nắng phạt, và một trăm hai mươi phòng giam biệt lập có lưới sắt bên trên. Cái tên "chuồng cọp" không phải tên chính thức của Pháp, đây là tên dân gian do chính các tù nhân đặt, vì trần phòng có lưới sắt trông giống chuồng nhốt thú. Phía trên lưới sắt là lối đi của cai ngục. Họ đứng trên đó nhìn xuống.

Khu thứ hai là chuồng cọp Mỹ, năm một nghìn chín trăm bảy mươi mốt, tại trại Phú Bình. Diện tích lớn hơn nhiều: gần hai mươi sáu nghìn mét vuông. Bốn khu, mỗi khu hai dãy, mỗi dãy bốn mươi tám phòng, tổng cộng ba trăm tám mươi bốn phòng giam biệt lập. Cách tra tấn khác: không phải chủ yếu là thể xác như bên Pháp, mà là kiểm soát tinh thần, ánh sáng, nhiệt độ, cô lập hoàn toàn.

Tháng bảy năm một nghìn chín trăm bảy mươi, sự thật về những chuồng cọp này bị phanh phui ra truyền thông Mỹ, gây chấn động quốc tế và là một trong những sự kiện làm dấy lên phong trào phản đối chiến tranh Việt Nam ngay tại nước Mỹ.

Hệ thống nhà tù Côn Đảo qua hai thời kỳ, Pháp và Việt Nam Cộng hòa cùng với Mỹ, có tổng cộng một trăm hai mươi bảy phòng giam tập thể, bốn mươi hai xà lim, và năm trăm lẻ bốn phòng giam biệt lập.

Trong số những người đã bị giam tại Côn Đảo, có nhiều tên tuổi mà lịch sử Việt Nam không bao giờ quên: Tôn Đức Thắng, Lê Hồng Phong, Phạm Văn Đồng, Lê Đức Thọ, Lê Duẩn, Nguyễn An Ninh, Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng.

Rạng sáng ngày mùng một tháng năm năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm, một ngày sau khi Sài Gòn được giải phóng, chính những tù nhân đang còn trong trại đã tự đứng dậy, chiếm lấy nhà tù. Kết thúc một trăm mười ba năm.

Năm hai nghìn không trăm mười hai, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số năm trăm bốn mươi tám xếp hạng toàn bộ Di tích Nhà tù Côn Đảo, bao gồm các trại giam và Nghĩa trang Hàng Dương, là Di tích Quốc gia đặc biệt.

Cả nhà đừng quên ghé Cầu tàu chín trăm mười bốn trong hành trình. Theo các tài liệu kể lại, có khoảng chín trăm mười bốn tù nhân đã chết khi bị bắt khuân đá xây cầu này. Đây là con số mang tính biểu tượng, được truyền lại từ người sống sót, không có hồ sơ thống kê chính xác. Nhưng dù con số thật là bao nhiêu, đây không chỉ là một cầu cảng.

Cuối hành trình là Nghĩa trang Hàng Dương, hơn một trăm chín mươi nghìn mét vuông, gần hai nghìn ngôi mộ chia thành bốn khu từ A đến D. Khu A có mộ Tổng Bí thư Lê Hồng Phong, hy sinh tại Côn Đảo năm một nghìn chín trăm bốn mươi hai, và mộ chí sĩ Nguyễn An Ninh, mất năm một nghìn chín trăm bốn mươi ba. Khu B có mộ chị Võ Thị Sáu, bị Pháp xử bắn ngày hai mươi ba tháng giêng năm một nghìn chín trăm năm mươi hai, khi chị mới mười chín tuổi.

Mộ chị Sáu là điểm hành hương đông nhất Côn Đảo, đặc biệt sau nửa đêm, theo tập tục dân gian của người Việt đến viếng và cầu khấn. Nếu cả nhà ở lại qua đêm, có thể tham gia hành trình đêm này.

Côn Đảo hôm nay là đặc khu trực thuộc Thành phố Hồ Chí Minh từ ngày mùng một tháng bảy năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, một hòn đảo xanh, thiên nhiên trong lành, nước biển trong vắt. Nhưng trong từng khối đá, từng hành lang tối của trại giam, từng nấm mồ ở Hàng Dương, một trăm mười ba năm ký ức vẫn còn đó.

Cả nhà đến đây không chỉ để xem nhà tù. Cả nhà đến để chứng kiến một phần lịch sử mà đất nước này không được phép quên.