Đền Hai Bà Trưng
Gió từ sông Hồng thổi dọc phố Hương Viên mang theo mùi hương nhang từ bên trong cổng đền. Đây là phường Đồng Nhân, quận Hai Bà Trưng — và tên quận là tên của hai người được thờ trong ngôi đền này.
Đền Hai Bà Trưng tọa lạc tại số mười hai phố Hương Viên. Hai người được thờ là Trưng Trắc và Trưng Nhị — hai chị em người Mê Linh. Năm bốn mươi Công nguyên, trước ách đô hộ của nhà Đông Hán, hai bà phát động khởi nghĩa, đánh chiếm lại sáu mươi lăm huyện thành, giành lại quyền tự chủ tạm thời cho đất nước. Trong lịch sử Việt Nam, không có nữ tướng nào trước hai bà dẫn đầu một cuộc chiến ở quy mô đó.
Theo Báo Hà Nội Mới, đền khởi dựng năm một nghìn một trăm bốn mươi hai dưới triều Lý Anh Tông, niên hiệu Đại Định năm thứ ba, tại bãi bồi ven sông Hồng thuộc làng Đồng Nhân. Truyền thuyết kể rằng tượng đá hình hai bà trôi về bãi sông này và vua Lý sai lập đền tại đó — đây là truyền thuyết dân gian, không có xác nhận khảo cổ. Năm một nghìn tám trăm mười chín, khi bờ sông xói lở, nhân dân địa phương dời đền về vị trí số mười hai Hương Viên ngày nay.
Khuôn viên rộng khoảng bốn nghìn mét vuông theo kiến trúc nội công ngoại quốc — bố cục tiền tế, trung tế và hậu cung theo trục dọc. Cổng đền quay về phía đông, hướng sông Hồng. Trong hậu cung có tượng hai bà cưỡi voi, hình ảnh gắn liền với Hai Bà Trưng trong tâm thức người Việt.
Liền kề đền là chùa Viên Minh và đình Đồng Nhân, tạo thành quần thể ba công trình. Theo Báo Nhân Dân, quần thể này được công nhận Di tích quốc gia đặc biệt ngày hai mươi tám tháng Năm năm hai nghìn không hai mươi. Bên trong lưu giữ hai mươi bảy sắc phong từ thời Lê và Nguyễn, bia đá, long ngai, kiệu rước và đồ tế khí sơn son thếp vàng.
Lễ hội diễn ra từ mồng bốn đến mồng bảy tháng Hai âm lịch, chính hội mồng sáu: lễ dâng hương, rước kiệu, biểu diễn tái hiện hai bà cưỡi voi xuất trận và trò dân gian truyền thống. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh lễ hội là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng Hai năm hai nghìn không hai mươi lăm.
Đứng trong hậu cung, nhìn lên hai bức tượng cưỡi voi trong ánh đèn vàng và khói nhang, cả nhà sẽ cảm nhận được điều gì đó rất khó gọi tên — rằng gần hai nghìn năm trước, tại vùng đất này, có hai người phụ nữ đã không chờ ai ra tay trước, mà tự mình đứng lên vì đất nước.