Đền Kim Liên
Nếu cả nhà đã đi qua Bạch Mã ở phía Đông, Voi Phục ở phía Tây, Quán Thánh ở phía Bắc, thì đây là điểm cuối: Đền Kim Liên, trấn phía Nam kinh thành Thăng Long.
Đền nằm ở một trăm bốn mươi tám phố Kim Hoa, quận Đống Đa, cách Văn Miếu khoảng một cây số rưỡi. Không đông đúc như đền Bạch Mã ở phố cổ. Không có công viên lớn cạnh bên như đền Voi Phục. Nhưng đền Kim Liên có điều mà ba đền kia không có: một tấm bia đá gần năm trăm năm tuổi vẫn còn đứng nguyên vẹn.
Năm một nghìn năm trăm lẻ chín, vua Lê Tương Dực vừa dẹp loạn, lên ngôi, phục hưng cơ nghiệp nhà Lê. Vua tin rằng nhờ thần Cao Sơn Đại Vương linh ứng phù trợ mà mình thắng lợi. Để đáp tạ, vua cho xây đền thờ thần Cao Sơn to đẹp tại phường Kim Hoa, phía nam kinh thành Thăng Long.
Một năm sau, năm một nghìn năm trăm mười, vua cho dựng bia kỷ niệm. Người soạn văn bia là Sử thần Lê Tung, một trong những văn quan và sử gia nổi tiếng đầu thế kỷ mười sáu. Bia mang tên "Cao Sơn Đại Vương thần từ bi minh", nghĩa là "Bài minh ghi công đức thần Cao Sơn Đại Vương".
Cả nhà đứng trước tấm bia này trong tiền tế của đền. Cao hai mét bốn mươi ba, rộng một mét năm mươi bảy, dày hai mươi hai xăng ti mét. Đây là một trong những bia đá lớn nhất Hà Nội còn tồn tại đến nay. Hoa văn rồng phượng chạm khắc tinh xảo trên diềm bia là đỉnh cao nghệ thuật điêu khắc đá thời Lê sơ. Nội dung bia ghi lại việc thần Cao Sơn đã linh ứng giúp vua, và tên ba vị tướng đã cùng vua dẹp loạn: Nguyễn Bá Lân, Nguyễn Hoàng Dụ, Nguyễn Văn Lữ.
Đây không chỉ là di tích nghệ thuật. Đây là sử liệu. Một trong số ít văn bản gốc thế kỷ mười sáu còn tồn tại nguyên vẹn.
Cao Sơn Đại Vương, tên nghĩa là "Đại vương núi cao", là vị thần được thờ ở nhiều nơi miền Bắc Việt Nam. Mỗi nơi có dị bản khác nhau về thân thế. Theo bia đá từ năm một nghìn năm trăm mười ở đây, thần đã linh ứng giúp triều Lê. Theo một số nguồn khác, Cao Sơn là một trong các vị thần núi từ thời hồng hoang. Đền Kim Liên là nơi thờ Cao Sơn quan trọng nhất ở Hà Nội.
Cả nhà có thể hỏi: đây là đền hay là đình?
Cả hai. Di tích này được gọi cả Đình Kim Liên và Đền Kim Liên. Đình vì đây là nơi thờ thành hoàng của làng Kim Liên cổ, nơi tổ chức lễ hội cộng đồng. Đền vì đây là một trong Tứ Trấn thờ thần Cao Sơn của cả kinh thành. Hai vai trò cùng tồn tại trong một công trình.
Tên "Kim Liên" cũng có câu chuyện. Xưa khu vực này gọi là Kim Hoa, nghĩa là "hoa vàng". Ở đâu đó trong thời Lê Trung Hưng, chữ "Hoa" bị trùng với tên huý và phải đổi thành "Kim Liên", nghĩa "hoa sen vàng". Tên gọi đổi nhưng người dân quen với cả hai cách.
Ngày mười tám tháng Một năm hai nghìn không trăm hai mươi hai, cùng với Bạch Mã, Voi Phục, Quán Thánh, đền Kim Liên được xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt.
Lễ hội chính là mùng mười sáu tháng Ba âm lịch, thường rơi vào khoảng cuối tháng Tư đầu tháng Năm dương lịch. Lễ hội có rước kiệu, hát ca trù, các trò dân gian. Và đặc biệt nhất là mâm cỗ bảy tầng truyền thống. Đây là nghệ thuật sắp xếp lễ vật chỉ có ở đền Kim Liên: bảy tầng với các món bánh, hoa quả, đồ chay được xếp theo nguyên tắc nghệ thuật từ tầng một lên tầng bảy. Không có đền Tứ Trấn nào khác có truyền thống này.
Hồ Kim Liên nhỏ nằm ngay cạnh đền, phản chiếu bóng những tán cây cổ thụ xuống mặt nước xanh. Và bên trong tiền tế, tấm bia đá gần năm trăm năm tuổi vẫn đứng đó, im lặng và vững chãi, mang trong mình cả một đoạn lịch sử triều Lê còn chưa phai mờ.