Đèo Thung Khe và thung lũng Mai Châu
Trước khi xe xuống thung lũng Mai Châu, thường có một khoảnh khắc mà cả nhà không quên được.
Xe dừng ở khu vực Cột cờ Mai Châu trên đèo Thung Khe. Cửa xe mở. Và bỗng dưng, toàn bộ thung lũng hiện ra bên dưới: ruộng lúa xanh hoặc vàng tùy mùa, những nếp nhà sàn thấp thoáng, dãy núi bao quanh từ xa. Từ điểm này có thể nhìn trọn vẹn thung lũng trước khi xuống khám phá các bản cộng đồng bên dưới.
Cái đèo dẫn đến khoảnh khắc đó tên là đèo Thung Khe, còn gọi là đèo Đá Trắng. Tại sao lại có tên Đá Trắng? Khi người ta phá núi mở Quốc lộ sáu, đá vôi bên trong lộ ra và trượt xuống, phủ một phần sườn đèo màu trắng. Tên gọi sinh ra từ đó.
Đèo Thung Khe dài khoảng hai mươi hai cây số, có nhiều cua tay áo, sương mù vào buổi sáng sớm và chiều tối, một bên là núi đá và một bên là vực.
Khi đã xuống đến thung lũng, hành trình bắt đầu thay đổi nhịp.
Mai Châu không phải một điểm đến đơn lẻ. Đây là một thung lũng với nhiều bản làng rải rác, mỗi bản có đặc điểm riêng, cách Hà Nội khoảng một trăm bốn mươi cây số. Mai Châu là một bức tranh miền núi với dáng núi, dáng nhà, dáng người và màu sắc của đồng ruộng.
Bản Lác là điểm trọng tâm nhất. Bản có lịch sử hơn bảy trăm năm và là nơi sinh sống lâu đời của đồng bào Thái trắng. Hiện nay bản thuộc xóm Lác, xã Mai Hạ, tỉnh Phú Thọ sau sắp xếp hành chính năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm. Nhiều tài liệu cũ vẫn ghi Mai Châu, Hòa Bình vì đây là khu vực Hòa Bình cũ.
Khi vào bản, cả nhà thường thấy ngay nhà sàn xếp dọc đường làng, sản phẩm thổ cẩm bày trước hiên, và không khí chậm hơn hẳn so với đô thị. Nghề dệt thổ cẩm của người Thái Mai Châu có từ lâu đời. Các sản phẩm khăn, vải, trang phục, túi, ví được làm thủ công từ sợi bông tự nhiên theo phương pháp kéo sợi, nhuộm màu và dệt. Hợp tác xã dệt thổ cẩm và dịch vụ Chiềng Châu thành lập năm hai nghìn không trăm mười ba, phát triển thêm nhiều mặt hàng từ nền tảng thủ công truyền thống.
Ngoài bản Lác, thung lũng còn có bản Pom Coọng, bản Văn, bản Bước, Nà Phòn, bản Nhót, bản Hịch, tất cả đều là những điểm du lịch cộng đồng trong vùng lõi Mai Châu.
Vào đúng ngày Chủ nhật, Mai Châu có thêm một điểm hấp dẫn khác: phiên chợ vùng cao, nơi người dân các bản tụ họp, mang theo thổ cẩm, nông sản và những tiếng cười rộn rã.
Thung lũng Mai Châu cũng có các hang động ẩn sâu trong núi đá vôi: hang Mỏ Luông, hang Chiều, hang Piềng Kẻm, cùng các di tích khảo cổ hang Láng và hang Khấu Phục vẫn còn lưu dấu người xưa.
Mai Châu không giữ cả nhà bằng những thứ hoành tráng. Nó giữ cả nhà bằng nhịp chậm của thung lũng, bằng bát cơm lam, bằng tiếng khung dệt và bằng khoảnh khắc nhìn xuống từ đèo Thung Khe khi bầu trời vừa đủ sáng.