Đình Tân Lân
Trên con đường ven sông Đồng Nai tại Biên Hòa, có một ngôi đình mà mái nhà bên ngoài chứa đựng cả một bảo tàng gốm thu nhỏ. Đó là đình Tân Lân, di tích lịch sử và nghệ thuật cấp quốc gia của tỉnh Đồng Nai.
Theo danh mục phân cấp di tích của tỉnh Đồng Nai năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu, đình Tân Lân thuộc phường Trấn Biên, tỉnh Đồng Nai. Nhiều tài liệu cũ hơn ghi địa chỉ là đường Nguyễn Văn Trị, phường Hòa Bình, thành phố Biên Hòa. Cả hai cách ghi đều đúng theo thời điểm, vì đơn vị hành chính đã thay đổi. Điều không thay đổi là vị trí của đình: mặt tiền hướng ra sông Đồng Nai, lưng tựa vào lòng thành phố cũ.
Đình được xếp hạng di tích lịch sử và nghệ thuật cấp quốc gia theo Quyết định số bốn trăm năm mươi bảy ngày hai mươi lăm tháng ba năm một nghìn chín trăm chín mươi mốt của Bộ trưởng Bộ Văn hóa. Đây là loại hình di tích ghi nhận giá trị trên cả hai phương diện: câu chuyện lịch sử đằng sau ngôi đình và nghệ thuật trang trí trên mái và trong nội thất.
Nhân vật thờ chính trong đình là Đô đốc tướng quân Trần Thượng Xuyên. Các nguồn địa phương ghi nhận ông là người có công trong việc khai phá, mở mang và bảo vệ vùng Đồng Nai Gia Định thời các chúa Nguyễn. Câu chuyện của đình Tân Lân vì vậy gắn với một lớp lịch sử rất đặc biệt: sự hình thành của vùng đất Đồng Nai qua sự tham gia của cả cư dân Việt và cư dân Hoa, cùng nhau khai phá vùng đất mới.
Theo Báo Đồng Nai, cơ sở thờ tự này được lập năm một nghìn tám trăm hai mươi gần Thành Biên Hòa với tên miếu Tân Lân. Tên Tân Lân lấy từ tên thôn; đây là cách đặt tên rất phổ biến cho đình miếu ở miền Nam, gắn tên cơ sở thờ tự với địa danh của cộng đồng. Cùng nguồn này, truyền thuyết địa phương kể rằng nguyên thủy đây là một miếu nhỏ ở khu thành Kèn từ thời Minh Mạng. Sau hai lần dời chuyển vào năm một nghìn tám trăm sáu mươi mốt và năm một nghìn chín trăm lẻ sáu, đình đến vị trí hiện nay.
Giai đoạn một nghìn chín trăm lẻ sáu đến một nghìn chín trăm lẻ tám là thời điểm đặc biệt quan trọng, vì đây là lúc mái tiền đình được trang trí bằng hệ thống gốm Cây Mai mà Báo Đồng Nai mô tả như một điểm nhấn nghệ thuật đặc sắc nhất của đình. Nguồn này xác định hàng tiểu tượng thứ nhất trên mái do lò Bửu Nguyên chế tác, còn hàng thứ hai và thứ ba do lò Đồng Hòa chế tác. Cả hai lò đều thuộc vùng Chợ Lớn và Sài Gòn xưa, là trung tâm sản xuất gốm trang trí đình miếu lớn nhất Nam Bộ thời đó.
Khi nhìn lên mái tiền đình, cả nhà không chỉ thấy những hình tượng người và vật đủ loại. Nguồn thư viện Đồng Nai liệt kê các đề tài trang trí như Bát Tiên quá hải, Quan Công phò nhị tẩu, các tích thời Chiến quốc, Lý ngư hóa long, Lưỡng long tranh châu, nhật nguyệt, long phụng. Mỗi đề tài mang một ý nghĩa riêng: chúc phúc, cầu thịnh vượng, gợi điển tích văn học Trung Hoa, phản ánh tín ngưỡng dân gian. Và tất cả những điều đó được thể hiện qua bàn tay của những thợ gốm Chợ Lớn hơn một trăm năm trước.
Đình có bố cục kiểu chữ Tam, tức là ba nếp nhà nối tiếp nhau: tiền đình, chánh điện và hậu cung. Đây là bố cục rất phổ biến trong đình miếu của người Hoa và Việt Hoa ở Nam Bộ. Chánh điện thờ Trần Thượng Xuyên, có các hàng cột gỗ lớn, hoành phi, câu đối và bao lam chạm gỗ. Báo Đồng Nai còn ghi có hai bộ bát bửu bằng đồng trong chánh điện. Hậu cung có ba gian, chính giữa thờ Tiên Sư, hai bên thờ Tiền Thứ Việt Nam và Tiền Thứ Trung Hoa, theo nguồn thư viện Đồng Nai. Các đối tượng phối thờ còn gồm Ngũ Hành Nương nương và Thổ thần.
Đình Tân Lân không phải nơi hoành tráng về quy mô, nhưng đây là nơi mà mỗi chi tiết đều có câu chuyện: từ tên gọi Tân Lân, đến gốm Cây Mai trên mái, đến câu chuyện Trần Thượng Xuyên và những lớp cư dân đã tạo nên Biên Hòa. Khi đứng trước mái đình này, chúng ta đang đứng trước một lớp ký ức Việt Hoa được gìn giữ qua hơn một trăm năm.