Nhà cổ Trần Ngọc Du
Năm một nghìn chín trăm, ông Trần Ngọc Du đứng ra lo liệu xây một ngôi nhà bên bờ sông Đồng Nai.
Ông vốn là quan huyện, và ngôi nhà ông xây không phải công sở hay đình miếu, mà là nhà ở gia đình trên phần đất hương hỏa của dòng tộc. Nhưng cách ông xây lại không phải kiểu nhà bình thường. Ông cho chuẩn bị nguyên vật liệu theo các nghi lễ phát mộc, động thổ, thượng lương. Thi công kéo dài hai năm. Nhóm thợ mộc từ Bình Dương được mời đến. Và kết quả là một công trình mà hơn một trăm hai mươi năm sau, người ta vẫn đến xem và nghiên cứu.
Nhà cổ Trần Ngọc Du tọa lạc tại phường Tân Vạn, thành phố Biên Hòa, trong hẻm ba trăm bốn mươi hai đường Bùi Hữu Nghĩa. Ngôi nhà hướng mặt ra sông Đồng Nai, nơi từng có đường mòn cặp bờ nối các điểm giao thương về chợ Đồn.
Bố cục tổng thể ban đầu gồm nhà trên, nhà dưới và nhà bếp, được bố trí theo kiểu nhà sắp đọi, còn gọi là nhà chữ nhị, phổ biến ở miền Nam. Hiện nay phần còn lại quan trọng nhất là khu nhà trên, diện tích khoảng hai trăm ba mươi hai mét vuông trong khuôn viên một nghìn hai trăm mét vuông.
Khu nhà trên có ba gian hai chái, mái ngói âm dương và nền gạch. Điểm đặc sắc nhất là bộ khung gỗ: ba mươi sáu cột gỗ căm xe chia sáu hàng, các cấu kiện cột, kèo, xuyên, đòn tay và rui được liên kết bằng hệ thống mộng chốt liên hoàn, không cần đinh sắt. Đây là kỹ thuật mộc truyền thống đòi hỏi người thợ phải tính toán rất chuẩn xác từ đầu, vì khi các cấu kiện đã khớp vào nhau, chỉnh sửa lại rất khó.
Trên các khuôn bông, cánh én và khánh thờ là những mảng chạm khắc tinh xảo. Các mô típ ghi nhận được gồm trúc tước, mai điểu, cúc kê, tùng lộc, dơi, hạc mây và hồi văn. Mỗi hình tượng trong mỹ thuật dân gian đều mang ý nghĩa riêng, như lời chúc lặng lẽ được người thợ gửi vào từng đường đục.
Bố cục nội thất chia phần nội tự và ngoại khách, tương ứng ba gian có ba bàn thờ gia tiên và khánh thờ. Đây là cách tổ chức không gian thờ tự truyền thống của gia đình Việt ở miền Nam, phản ánh quan niệm về hiếu thảo và tổ tiên.
Câu chuyện thứ hai của ngôi nhà là câu chuyện bảo tồn quốc tế. Năm hai nghìn lẻ hai, Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản và Trường Đại học Nữ Chiêu Hòa Nhật Bản tài trợ tám trăm triệu đồng để trùng tu, sửa chữa. Nhóm chuyên gia do kiến trúc sư Akiyoshi Ejima dẫn đầu thực hiện phục chế các bộ phận theo nguyên bản và không sử dụng véc-ni để giữ màu thời gian của gỗ. Đó là một quyết định có chủ ý: màu gỗ cũ không phải vẻ tàn phai, mà là ký ức được giữ lại trong chất liệu.
Năm hai nghìn lẻ năm, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Đồng Nai xếp hạng nhà cổ Trần Ngọc Du là di tích cấp tỉnh theo Quyết định số ba nghìn năm trăm hai mươi bốn. Đây là di tích nhà ở tư nhân đầu tiên ở Đồng Nai được xếp hạng như vậy.
Ngôi nhà của ông Trần Ngọc Du là một bài học về cách người Việt xưa cư xử với không gian sống của mình: không chỉ để che mưa nắng, mà để thờ tổ tiên, để tiếp khách và để lại cho con cháu cái gì đó nhiều hơn một mái nhà.