Đinh Thị Vân

Ở một góc chợ Bàn Cờ, Sài Gòn, vào những năm một nghìn chín trăm năm mươi lăm, có một người đàn bà nhỏ nhắn ngồi bán hàng. Răng đen, miệng ăn trầu, chiếc áo bà ba cũ sờn. Tay bà thoăn thoắt gói hàng, miệng cười hiền với từng khách quen. Những người mua hàng gọi bà là "dì Sáu di cư", một bà góa từ ngoài Bắc vào, hiền lành, chăm chỉ, chẳng có gì đáng để ý.

Nhưng đôi mắt của bà thì đang quan sát mọi thứ.

Cả nhà ạ, người đàn bà ngồi bán hàng ở chợ Bàn Cờ năm ấy tên là Đinh Thị Vân. Bà không phải người bán hàng. Bà là điệp viên chiến lược của Cục Nghiên cứu, Bộ Tổng Tham mưu, đang làm việc trong lòng thành phố của đối phương.

Bà sinh năm một nghìn chín trăm mười sáu tại huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định, tên thật là Đinh Thị Mậu. Cha mất khi bà mới sáu tháng tuổi. Ông nội nuôi dưỡng bà, dạy bà chữ nghĩa và lòng yêu nước. Hai anh trai của bà đều là đảng viên Đảng Cộng sản từ thời kỳ đầu, và từ năm mười bảy tuổi, bà đã theo hai anh vào con đường hoạt động bí mật.

Qua những năm kháng Pháp, bà từng bước trưởng thành, làm giao liên, bảo quản tài liệu mật, rồi lên làm Hội trưởng Hội Liên hiệp Phụ nữ Nam Định. Đến năm một nghìn chín trăm năm mươi tư, khi đất nước chia đôi, bà được giao một nhiệm vụ hoàn toàn mới, một nhiệm vụ đòi hỏi bà phải từ bỏ gần như tất cả.

Tháng mười năm một nghìn chín trăm năm mươi tư, Đinh Thị Vân theo dòng người di cư vào Sài Gòn với bí danh Trần Thị Mỹ. Để bảo vệ vỏ bọc, Đảng tuyên bố khai trừ bà và ra bản án tử hình vắng mặt, khiến địch tin bà là kẻ phản bội. Mẹ bà phải công khai lên án chính con gái mình. Bà còn tự tay lo cho chồng lấy thêm người vợ thứ hai, để ông có người chăm sóc.

Và bà đã đi. Một mình. Không một lần quay đầu.

Suốt mười lăm năm sau đó, Đinh Thị Vân sống trong lòng Sài Gòn như một người bình thường nhất trong những người bình thường. Chiếc áo bà ba. Miếng trầu. Góc chợ Bàn Cờ, chợ An Đông, chợ Ông Tạ. Theo tài liệu của Báo Quân đội Nhân dân, bà đã xây dựng được những đường dây liên lạc qua Campuchia và Tây Nguyên, cung cấp thông tin về bố trí quân sự của đối phương ở hàng chục tỉnh miền Nam, phục vụ cho nhiều quyết định chiến lược quan trọng.

Rồi tháng tám năm một nghìn chín trăm năm mươi chín, bà bị bắt. Kẻ phản bội đã tố giác.

Năm năm tiếp theo là những năm dài nhất trong cuộc đời bà. Bà bị chuyển qua nhiều cơ sở giam giữ, người ta tra khảo bà bằng đủ cách để tìm ra tên đồng đội. Bà gầy mòn đi, sức khỏe bị tàn phá. Theo Báo Kiến thức và Báo Công lý, người ta còn mua chuộc bà, hứa thả tự do nếu bà ký vào một bản lên án. Bà từ chối. Không một thành viên nào trong mạng lưới bị lộ vì lời khai của bà.

Đầu năm một nghìn chín trăm sáu mươi tư, trong giai đoạn chính quyền Sài Gòn xáo trộn sau nhiều cuộc đảo chính, bà được phóng thích. Bà không nghỉ ngơi. Bà lặng lẽ kiểm tra an toàn của mạng lưới, rồi tiếp tục công việc với những vỏ bọc mới, hoạt động qua Tổng tấn công Tết Mậu Thân năm một nghìn chín trăm sáu mươi tám. Tháng ba năm một nghìn chín trăm sáu mươi chín, sức khỏe bà không còn chịu đựng được nữa và bà được đưa ra Hà Nội điều trị.

Ngày hai mươi lăm tháng tám năm một nghìn chín trăm bảy mươi, Nhà nước trao tặng bà danh hiệu Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân. Bà là nữ anh hùng đầu tiên của ngành Tình báo Quốc phòng Việt Nam.

Cả nhà ơi, có những người anh hùng mà tên tuổi vang xa, được khắc trên bia đá, được dệt vào bài hát. Còn có những người anh hùng mà vũ khí là sự im lặng, khuôn mặt bình thường giữa đám đông, là không ai nhìn thêm lần thứ hai.

Đinh Thị Vân thuộc về những người ấy. Bà ngồi bán hàng, ăn trầu, mỉm cười với khách quen. Và giữ trọn một bí mật mà cả một bộ máy tra tấn đã không khai thác được.

Năm một nghìn chín trăm chín mươi lăm, bà mất tại Hà Nội, hưởng thọ bảy mươi chín tuổi. Tên bà được đặt cho những con đường ở Nam Định và Đà Nẵng, còn hiện vật của bà được lưu giữ tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam.

Nhưng điều đẹp nhất về bà không phải là những danh hiệu hay những con đường mang tên bà. Đó là một hình ảnh rất nhỏ: một người đàn bà nhỏ nhắn, chiếc áo bà ba cũ, đôi mắt điềm tĩnh giữa tiếng ồn ào của một khu chợ Sài Gòn, bình yên đến mức không ai nhìn thêm lần thứ hai.

Và đó chính là tài năng lớn nhất của bà.