Động Tam Thanh

Ít ai ngờ rằng ngay giữa lòng thành phố Lạng Sơn, cách trung tâm chưa đến hai cây số, lại có một hang động đã được thờ phụng suốt gần một nghìn năm.

Động Tam Thanh không nằm giữa núi rừng hẻo lánh. Nó nằm trong phường Tam Thanh, thành phố Lạng Sơn, sau ba mươi bậc đá đục thẳng vào sườn núi đá vôi. Đó chính xác là điều làm cho nơi này trở nên kỳ lạ: một hang động hoàn toàn tự nhiên, hàng ngàn mét vuông nhũ đá và mái vòm đá vôi, ngay giữa lòng một thành phố.

Leo qua ba mươi bậc đá và bước vào.

Ngay khi bước qua cửa hang, nhiệt độ thay đổi. Không khí trong động mát lạnh quanh năm theo đặc tính tự nhiên của hang đá vôi. Ánh sáng từ ngoài mờ dần. Và phía trước là một không gian mà người ta đã tới lui, cầu nguyện và tu hành từ thời nhà Lê, cách đây hàng trăm năm.

Tên Tam Thanh xuất phát từ Đạo giáo. Ngọc Thanh, Thượng Thanh và Thái Thanh là ba cõi cao nhất trong đạo Lão, ba vị thần tối cao. Ban đầu đây là nơi thờ của Đạo giáo. Tên chữ Hán của chùa là Thanh Thiền Tự, có nghĩa là "suối thiền thanh tịnh". Cái tên nói lên cả hai: suối trong tự nhiên bên trong hang và sự thanh tịnh của không gian thiền định.

Nhưng nơi này không chỉ thờ một đạo. Điều đặc biệt nhất của Động Tam Thanh là ở đây thờ cùng lúc ba hệ thống tôn giáo: Phật giáo, Nho giáo và Đạo giáo. Phật Thích Ca, Khổng Tử, Lão Tử, cả ba đều có bàn thờ trong cùng một hang động. Bố cục là tiền Phật hậu Thánh: gian trước thờ Phật, gian sau thờ Thánh Mẫu và các thần linh dân gian. Đây là biểu hiện của tư tưởng rất phổ biến trong giới trí thức Việt Nam thời phong kiến: tam giáo đồng nguyên, ba đạo cùng một gốc, không loại trừ nhau mà bổ sung cho nhau.

Nhìn lên vách đá phía trước.

Đó là bức phù điêu Phật A Di Đà. Cao hai trăm lẻ hai centimet, rộng sáu mươi lăm centimet, được tạc thẳng vào vách đá vôi trong hang. Không phải tượng đặt riêng mà là tác phẩm điêu khắc trực tiếp trên đá. Phong cách nghệ thuật thuộc về thời Lê-Mạc, tức thế kỷ mười sáu đến mười bảy. Tư thế hai tay hướng xuống được gọi là ấn cam lộ, biểu tượng của lòng từ bi và sự ban phước.

Người thợ điêu khắc đó làm việc trong bóng tối của hang đá vôi, chỉ có đèn dầu, và tạo ra tác phẩm trên vách đá ẩm ướt và không bằng phẳng. Bức tượng tồn tại nguyên vẹn đến ngày hôm nay, hơn bốn trăm năm sau.

Các bia đá đặt trong hang cũng có những câu chuyện riêng.

Tấm bia cổ nhất có từ năm một nghìn sáu trăm bảy mươi bảy, gần ba trăm năm mươi năm trước. Bia ghi lại việc trùng tu chùa trong hang, do Vũ quận công Vi Đức Thắng đặt làm dưới thời vua Lê Hy Tông. Đây là bằng chứng rằng hang động này đã được người ta quan tâm, chăm sóc và trùng tu liên tục qua nhiều thế kỷ.

Trên vách kia là những dòng chữ Hán khắc thẳng vào đá. Đó là bài thơ của danh nhân Ngô Thì Sĩ.

Ông là trí thức lớn của thế kỷ mười tám. Năm một nghìn bảy trăm bảy mươi bảy, ông được bổ nhiệm làm Đốc trấn Lạng Sơn, tức quan đầu tỉnh. Trong ba năm làm quan ở đây, ông không chỉ cai trị mà còn để lại dấu ấn văn hóa sâu đậm. Ông phát hiện và đặt tên Tám cảnh đẹp nhất của xứ Lạng, gọi là Bát cảnh xứ Lạng. Động Tam Thanh được ông xếp vào vị trí số một, đệ nhất bát cảnh. Ông còn xây Đền Tam Giáo bên cạnh, khắc thơ lên vách động và soạn toàn bộ bài khấn cho đền. Những gì ông làm hơn hai trăm năm trước vẫn còn dấu ấn trong không gian này.

Còn tấm bia chữ Nôm? Đó là bia duy nhất bằng chữ Nôm trên toàn tỉnh Lạng Sơn, được lập năm một nghìn chín trăm hai mươi tư bởi quan Tuần phủ Thái Bình Đào Trọng Vận. Một tấm bia độc nhất vô nhị, viết bằng chữ Nôm thay vì chữ Hán như tất cả các bia khác trong tỉnh.

Đi vào sâu hơn, cả nhà sẽ thấy hai đặc điểm địa chất đáng chú ý.

Thứ nhất là hai cửa thông thiên. Đây là hai lỗ hổng tự nhiên trên vòm hang, cho ánh sáng tự nhiên lọt vào. Khi ánh sáng chiếu thẳng xuống vào buổi trưa, nó chiếu lên nhũ đá tạo hiệu ứng ánh sáng huyền ảo. Đây là quang học tự nhiên, không phải đèn chiếu nhân tạo.

Thứ hai là hồ nước ngầm trong lòng động, người dân gọi là Hồ Âm Ti. Đây là hồ nước được lọc qua đá vôi nên trong xanh và mát quanh năm. Nếu cả nhà thấy những nhũ đá với hình thù kỳ lạ trên trần và vách, người địa phương và du khách thường đặt tên theo hình dáng họ liên tưởng được. Đó là tên gọi dân gian do người xem tự đặt, không phải tên khoa học chính thức. Cả nhà hoàn toàn có thể tự tìm và đặt tên cho những hình thù mình thấy.

Một điều cuối cùng về bức tranh lớn hơn: Lạng Sơn vừa được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu vào năm hai nghìn hai mươi tư. Động Tam Thanh nằm trong vùng này. Điều đó có nghĩa là khu đá vôi ở đây không chỉ có giá trị du lịch và tín ngưỡng mà còn có giá trị địa chất được quốc tế công nhận.

Đây là nơi mà thiên nhiên và tín ngưỡng, địa chất và lịch sử cùng tồn tại trong một hang đá ở giữa lòng thành phố. Không nhiều nơi trên thế giới có thể cung cấp điều đó chỉ sau ba mươi bậc đá.