Đền Mẫu Đồng Đăng
Ở giữa đô thị biên giới Đồng Đăng, nơi xe tải nối đuôi nhau trên quốc lộ và tiếng hai ngôn ngữ xen lẫn nhau ở chợ, có một khoảng không gian bình yên hơn.
Đền Mẫu Đồng Đăng, còn có tên là Đồng Đăng Linh Tự hoặc Quan Âm Linh Tự, tọa lạc ở khu Lò Rèn, thị trấn Đồng Đăng, huyện Cao Lộc, cách thành phố Lạng Sơn khoảng mười lăm cây số. Không phải ngôi đền lớn nhất hay hoành tráng nhất vùng Đông Bắc, nhưng Đền Mẫu Đồng Đăng có một vị trí riêng: ngay ở cửa ngõ biên giới, ngay trong nhịp sống của một đô thị giao thương, ngôi đền này là nơi người dân địa phương gửi gắm tâm tư và cầu nguyện suốt bao đời.
Đền thờ theo kiểu Tiền Thánh, Hậu Phật. Nghĩa là khi vào đền, phần trước gắn với tín ngưỡng dân gian, phần sau thờ Phật. Hệ thống tượng thờ gồm các Mẫu thuộc Tứ phủ: Mẫu Thiên cai quản tầng trời, Mẫu Thoải cai quản sông nước, Mẫu Địa cai quản đất đai và Mẫu Thượng Ngàn cai quản rừng núi. Đây là bốn phương diện của thiên nhiên, của vũ trụ theo quan niệm dân gian Việt, và bốn vị Mẫu đó đại diện cho những lực lượng mà người Việt từ xưa đến nay vẫn kính trọng và cầu xin sự che chở.
Theo tài liệu thuyết minh tuyến điểm của tỉnh Lạng Sơn, xưa kia việc thờ phụng diễn ra ở một mái đá sát chân núi đá. Về sau, do địa điểm cũ chật hẹp, người dân chuyển bài vị thờ tự về vị trí hiện tại và xây dựng đền. Đền được công nhận di tích cấp tỉnh năm hai nghìn không trăm lẻ hai theo Quyết định số bốn mươi mốt của Ủy ban nhân dân tỉnh Lạng Sơn.
Tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ là chuyện riêng của Đồng Đăng hay Lạng Sơn. Năm hai nghìn không trăm mười sáu, UNESCO ghi danh thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. UNESCO mô tả thực hành này gắn với thờ các Mẫu cai quản những miền như trời, nước, núi rừng, và góp phần duy trì lịch sử, di sản, bản sắc cộng đồng qua nghi lễ, trang phục, âm nhạc và múa. Như vậy, khi bước vào Đền Mẫu Đồng Đăng, cả nhà không chỉ thăm một ngôi đền địa phương mà đang chạm vào một thực hành văn hóa được thế giới công nhận.
Cũng như nhiều đền thờ Mẫu khác ở miền Bắc Việt Nam, Đền Mẫu Đồng Đăng gắn với lễ hội đầu xuân. Lễ hội Đồng Đăng tổ chức vào mùng mười tháng Giêng âm lịch. Đó là ngày người dân địa phương và khách thập phương cùng dâng hương, dâng hoa, trong tiếng nhạc và hơi khói nghi ngút bay lên phía núi.
Gắn với đền là những câu chuyện dân gian về Mẫu Liễu Hạnh và Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan, được người dân vùng biên kể lại qua nhiều thế hệ. Đó là truyền thuyết, là hơi thở của đời sống tín ngưỡng, không phải sự kiện sử học. Nhưng chính những câu chuyện như vậy đã giữ cho ngôi đền sống mãi trong ký ức của cộng đồng.
Ở Đồng Đăng, tiếng hai ngôn ngữ vẫn xen lẫn nhau ngoài chợ, xe tải vẫn nối đuôi trên quốc lộ. Nhưng bước qua cổng đền, tất cả chậm lại. Khói hương bay lên phía núi đá xám, và bốn vị Mẫu vẫn lặng lẽ ngự trên bốn cõi trời, nước, đất và rừng, như bao đời vẫn vậy.