Đỉnh Mẫu Sơn
Con đường từ Quốc lộ bốn B rẽ lên Mẫu Sơn chỉ dài khoảng mười lăm cây số, nhưng mỗi cây số đi lên là nhiệt độ kế lại tụt thêm một nấc.
Khi xe vào đường đèo hai trăm ba mươi bảy A, cả nhà bắt đầu cảm nhận sự thay đổi: không khí trở nên mát hơn, rừng thông xuất hiện hai bên đường, sương mù bắt đầu lảng vảng ở những khúc cua. Mẫu Sơn không phải một ngọn núi đơn lẻ mà là cả một quần thể hơn tám mươi ngọn núi lớn nhỏ, trải dài qua ba xã Mẫu Sơn, Công Sơn và Ba Sơn của tỉnh Lạng Sơn. Đỉnh cao nhất là Phja Pò, tiếng địa phương nghĩa là Núi Cha, cao một nghìn năm trăm bốn mươi mốt mét so với mặt nước biển.
Mẫu Sơn vẫn được xem là nơi lạnh nhất Việt Nam. Mùa đông, nhiệt độ có thể xuống âm hai đến âm năm độ. Tuyết rơi và băng phủ trắng núi rừng là hiện tượng có thật, xuất hiện trong những đợt rét đậm. Sở dĩ Mẫu Sơn lạnh đặc biệt như vậy là do địa hình nhiều dãy núi hình cánh cung mở ra phía Bắc, như một cái phễu hứng trọn gió mùa Đông Bắc từ phía Trung Quốc tràn vào. Độ ẩm không khí thường xuyên ở mức một trăm phần trăm, gió trên đỉnh có thể đạt cấp năm, cấp sáu và giật cấp mười.
Nhưng đừng chỉ nghĩ đến mùa đông. Mùa hè, Mẫu Sơn là nơi mát mẻ hiếm có: nhiệt độ trên đỉnh dao động mười sáu đến hai mươi mốt độ, mát hơn hẳn vùng đồng bằng bên dưới. Đó là lý do từ đầu thế kỷ hai mươi, người Pháp đã phát hiện ra Mẫu Sơn và quyết định làm nơi nghỉ dưỡng. Họ làm đường lên núi, rồi trong những năm một nghìn chín trăm hai mươi và ba mươi, xây dựng khoảng bốn mươi công trình kiến trúc bằng đá khối mang phong cách phương Tây, dành cho quan chức và tầng lớp thượng lưu. Mẫu Sơn thời đó được xếp ngang hàng với Đà Lạt, Sa Pa, Tam Đảo, Bà Nà trong hệ thống khu nghỉ dưỡng của người Pháp ở Đông Dương.
Ngày nay, những căn biệt thự đó phần lớn đã bỏ hoang, tường phủ rêu phong, nhưng vẫn đứng vững. Biệt thự chín gian là công trình còn nguyên vẹn nhất trong số đó. Đứng trước những bức tường đá xanh phủ rêu, dễ hình dung ra cảnh một thế kỷ trước, các quan chức Pháp ngồi trên hiên nhà nhìn mây mù cuộn qua đỉnh núi, cảm thấy như đang ở một góc nào đó của châu Âu giữa lòng Đông Dương.
Mẫu Sơn không chỉ là núi và lạnh. Nơi đây còn là vùng đất của người Tày, Nùng, Dao và Kinh cùng sinh sống. Riêng xã Mẫu Sơn có mười chín thôn bản. Người Dao chiếm hơn mười lăm phần trăm dân số của xã và sống chủ yếu trên các bản cao, là cộng đồng nắm giữ bí quyết chưng cất rượu men lá.
Rượu Mẫu Sơn được chưng cất từ gạo kết hợp với men lá pha chế từ hơn ba mươi loại thảo dược rừng. Người Dao ủ rượu trong chum, vại bịt kín nhiều ngày liền rồi mới chưng cất. Sản phẩm này đã được tỉnh Lạng Sơn công nhận đạt chuẩn OCOP bốn sao năm hai nghìn không trăm hai mươi bốn.
Trên những sườn núi bao phủ sương mù quanh năm, ở độ cao trên bảy trăm mét, có khoảng ba nghìn cây chè Shan tuyết mọc hoang dã qua ba xã Mẫu Sơn, Công Sơn và Ba Sơn. Trong số đó, một trăm mười một cây đã được công nhận là cây di sản sau đợt khảo sát vào tháng tư năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu, với tuổi đời từ một trăm đến ba trăm năm. Những cây chè già cỗi đó, mọc trong sương mù từ đời này qua đời khác, là di sản thiên nhiên sống của vùng núi này.
Không kém phần đặc biệt là rừng đỗ quyên. Ở độ cao khoảng một nghìn mét, khi xuân đã muộn, đỗ quyên trắng và đỗ quyên đỏ nở rộ trên các sườn núi. Hoa ở đây thường nở muộn hơn chừng một tháng so với những vùng núi cao ở Tây Bắc, rộ nhất vào nửa cuối tháng tư dương lịch. Giữa làn sương bảng lảng, những chùm hoa ấy rực lên như những đốm lửa nhỏ giữa núi rừng.
Năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, UNESCO chính thức công nhận Công viên địa chất toàn cầu Lạng Sơn vào ngày hai mươi tám tháng sáu. Đây là Công viên địa chất toàn cầu thứ tư của Việt Nam. Mẫu Sơn nằm trong vùng đất này, nơi cảnh quan được định hình qua năm trăm triệu năm lịch sử Trái Đất.
Trên đỉnh Phja Pò, khi mây mù cuộn qua từng hàng chè di sản trăm năm tuổi, khi hoa đỗ quyên đỏ rực cong mình dưới gió núi, cả nhà sẽ hiểu tại sao người Pháp một thế kỷ trước đã leo lên đây và không muốn xuống. Rồi xe vòng xuống đèo, và mỗi cây số đi xuống, không khí lại ấm thêm một nấc.