Khu di tích Khởi nghĩa Bắc Sơn
Tối ngày hai mươi lăm tháng chín năm một chín bốn mươi, trong một ngôi đình làng nhỏ ở huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn, đèn không thắp sáng, tiếng nói giữ thật khẽ. Những người ngồi trong đình đó biết rõ rằng ở phía đồi bên kia, quân Pháp đang đóng trong đồn kiên cố với tường đá dày bốn mươi phân và nhiều lớp hàng rào thép gai. Họ đang bàn nhau một điều chưa từng xảy ra ở vùng núi này: đứng dậy chiến đấu.
Sáng hôm sau, cũng tại ngôi đình đó, một hội nghị ngắn diễn ra. Quyết định được thông qua: giờ khởi nghĩa là mười chín giờ ba mươi tối ngày hai mươi bảy tháng chín. Mục tiêu là Đồn Mỏ Nhài và châu lỵ Bắc Sơn.
Ngôi đình đó tên là Đình Nông Lục. Cả nhà đang đứng trong khu di tích ghi dấu những ngày ấy.
Huyện Bắc Sơn thuộc tỉnh Lạng Sơn, nằm trong vùng núi đá vôi của Đông Bắc Việt Nam. Đây không phải một mảnh đất bằng phẳng, dễ đi. Địa hình phức tạp, làng bản nằm rải rác giữa những thung lũng hẹp và sườn núi dốc. Chính địa hình đó đã giúp cho các hoạt động bí mật, cho những tuyến liên lạc giữa rừng, những điểm ẩn náu trong hang đá. Và cũng chính vì thế, Bắc Sơn trở thành nơi thích hợp để xây dựng căn cứ cách mạng trong nhiều năm sau đó.
Khu di tích Khởi nghĩa Bắc Sơn không phải một điểm tham quan đơn lẻ. Toàn bộ khu vực bảo vệ trải rộng hơn hai trăm ba mươi bốn héc-ta, gồm mười hai điểm di tích phân bố trên nhiều xã của huyện. Từng điểm là một mảnh của câu chuyện dài, từ buổi đầu tiếp thu đường lối cách mạng trong những năm ba mươi, đến cuộc khởi nghĩa vũ trang ngày hai mươi bảy tháng chín năm một chín bốn mươi. Rồi là sự thành lập khu căn cứ du kích, sự ra đời của Đội Cứu Quốc quân, và cuối cùng là cao trào giành chính quyền năm một chín bốn lăm.
Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, tối ngày hai mươi bảy tháng chín năm một chín bốn mươi, lực lượng khởi nghĩa chia thành ba mũi tấn công Đồn Mỏ Nhài. Đồn này án ngữ con đường từ thị trấn Bắc Sơn đi Trấn Yên và Vũ Lăng, được xây kiên cố với tường đá dày và chỉ có một đường chính đi lên. Vậy mà nghĩa quân vẫn chiếm được, thu vũ khí và các giấy tờ ấn triện của chính quyền thực dân, rồi tổ chức mít tinh tuyên bố thắng lợi. Mười sáu ngày sau, ngày mười sáu tháng mười, khu căn cứ du kích Bắc Sơn được thành lập. Đó là mầm đầu tiên của lực lượng vũ trang nhân dân trong khu vực.
Điểm bắt đầu tốt nhất khi đến đây là Bảo tàng Khởi nghĩa Bắc Sơn. Bảo tàng thành lập năm một chín sáu sáu, và năm một chín tám lăm nhà trưng bày hoàn thành với dáng dấp mô phỏng kiến trúc nhà sàn truyền thống của người Tày. Đây là điều không phải ngẫu nhiên: câu chuyện Khởi nghĩa Bắc Sơn không tách rời khỏi con người và văn hóa của vùng này. Đồng bào Tày, Nùng ở Bắc Sơn là những người trực tiếp tham gia, nuôi giấu và bảo vệ cán bộ. Ngôi nhà sàn bằng gỗ ấy nhắc nhở điều đó.
Bảo tàng trưng bày theo ba mạch nội dung: Bắc Sơn thời tiền sử, Cuộc Khởi nghĩa Bắc Sơn, và Bắc Sơn phát huy truyền thống cách mạng. Toàn bộ có một trăm ba mươi tám hiện vật, trong đó một trăm hai mươi bảy hiện vật gốc. Đây là những vật thực, không phải tranh vẽ. Chúng kể chuyện bằng cách tồn tại.
Sau bảo tàng, nếu cả nhà đi tiếp ra thực địa, điểm đáng nhớ nhất là Đình Nông Lục. Theo trang du lịch chính thức của Lạng Sơn, ngôi đình này xây từ đầu thế kỷ hai mươi, diện tích khoảng một trăm tám mươi mét vuông, kiến trúc theo kiểu chữ Nhất, kết hợp phong cách đình truyền thống đồng bằng Bắc Bộ với nhà sàn Tày Lạng Sơn. Nó không phải công trình hoành tráng. Nhưng điều xảy ra bên trong vào tối tháng chín năm một chín bốn mươi thì hoành tráng hơn rất nhiều so với kích thước của nó.
Mười hai điểm di tích trong khu vực còn bao gồm Đồn Mỏ Nhài, nơi trận mở đầu cuộc khởi nghĩa diễn ra. Nay còn dấu tích nền móng nhà bằng đá, tượng đài chiến thắng và bia ghi dấu sự kiện. Có Trường Vũ Lăng, xây năm một chín hai bảy thời Pháp, nay cải tạo thành Nhà trưng bày truyền thống. Có Sa Khao, nơi liên quan đến hoạt động nuôi giấu cán bộ. Có Khuổi Nọi, khu rừng Tam Tấu, địa bàn bí mật của Đội Cứu Quốc quân. Có Lân Pán, điểm hoạt động của Đoàn cán bộ Trung ương Đảng. Có hang Mỏ Rẹ, nơi diễn ra cuộc chiến đấu phá vòng vây ngày hai mươi tám tháng tám năm một chín bốn mươi mốt. Và có Đèo Tam Canh, điểm kết nối không gian Bắc Sơn trên Quốc lộ một Bê, tại đỉnh đèo có biểu tượng Khởi nghĩa Bắc Sơn.
Thông tấn xã Việt Nam, dẫn nguồn Cục Di sản văn hóa, mô tả khu di tích này là an toàn khu nuôi giấu, bảo vệ cơ quan và cán bộ cao cấp của Trung ương, Xứ ủy Bắc Kỳ, đồng thời là trạm liên lạc giữa Trung ương với các địa bàn khác. Nghĩa là trong những năm khó khăn nhất của cách mạng, Bắc Sơn không chỉ là nơi chiến đấu mà còn là cái móng nối những người kiên định với nhau.
Khu di tích được xếp hạng di tích quốc gia năm một chín chín hai. Năm hai không một sáu, Thủ tướng Chính phủ nâng cấp lên thành di tích quốc gia đặc biệt theo quyết định hai nghìn bốn trăm chín mươi chín.
Cả nhà có thể đặt câu hỏi: tại sao một vùng núi hẻo lánh như Bắc Sơn lại trở thành nơi lửa cách mạng bùng lên sớm như vậy? Câu trả lời không đơn giản. Nhưng khi đứng ở đây, giữa những ngọn núi đá vôi và những con đường mòn lên xuống, cả nhà có thể cảm nhận một phần: đây là vùng đất của những người không quen chịu đựng oan ức trong im lặng.