Khu căn cứ Cách mạng Bắc Sơn
Thông tấn xã Việt Nam, dẫn nguồn Cục Di sản văn hóa, dùng một cụm từ đáng nhớ để mô tả vùng đất Bắc Sơn trong những năm bốn mươi của thế kỷ trước: "an toàn khu nuôi giấu, bảo vệ cơ quan và cán bộ cao cấp của Trung ương, Xứ ủy Bắc Kỳ". Nghĩa là đây không chỉ là nơi nổ súng một đêm. Đây là nơi cả một hệ thống bí mật vận hành suốt nhiều năm, trong lòng rừng núi Lạng Sơn, bao bọc và nuôi dưỡng những người làm cách mạng.
Khu căn cứ Cách mạng Bắc Sơn, hay Khu di tích Khởi nghĩa Bắc Sơn, là quần thể mười hai điểm di tích phân bố trên sáu xã của huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn. Năm hai không một sáu, Thủ tướng Chính phủ xếp hạng khu này là di tích quốc gia đặc biệt. Câu chuyện của nó trải qua nhiều lớp thời gian.
Câu chuyện bắt đầu từ những năm ba mươi. Theo Thông tấn xã Việt Nam, đây là thời điểm Chi bộ Đảng đầu tiên ra đời ở Bắc Sơn. Phong trào đấu tranh dân sinh dân chủ lan rộng trong giai đoạn từ một chín ba sáu đến một chín ba chín. Rồi đến cái đêm mà những người ngồi trong Đình Nông Lục quyết định không chờ nữa.
Tối hai mươi sáu tháng chín năm một chín bốn mươi, theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Chi bộ xã Hưng Vũ họp cùng các đồng chí Châu ủy Bắc Sơn để bàn phương án đánh Đồn Mỏ Nhài. Sáng hai mươi bảy tháng chín, hội nghị tiếp theo tại Đình Nông Lục thống nhất: khởi nghĩa vào mười chín giờ ba mươi cùng ngày.
Đồn Mỏ Nhài không phải mục tiêu dễ. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia mô tả đồn có tường đá dày bốn mươi phân, nhiều lớp hàng rào thép gai, và chỉ có một đường chính đi lên. Lực lượng khởi nghĩa chia làm ba mũi tấn công. Họ chiếm được đồn, thu vũ khí, máy chữ, sổ sách và ấn triện, rồi tổ chức mít tinh tuyên bố thắng lợi.
Mười sáu ngày sau, ngày mười sáu tháng mười, khu căn cứ du kích Bắc Sơn được thành lập. Bốn tháng tiếp theo, tháng hai năm một chín bốn mươi mốt, Đội Cứu Quốc quân Bắc Sơn ra đời tại căn cứ địa Bắc Sơn - Võ Nhai. Đây là một trong những đơn vị vũ trang cách mạng có tổ chức đầu tiên ở miền Bắc Việt Nam.
Nhưng sức mạnh của căn cứ này không nằm ở súng đạn. Nó nằm ở địa hình và ở con người. Rừng, núi, hang đá, những thung lũng hẹp, những con đường mòn chỉ người quen mới biết. Thông tấn xã Việt Nam mô tả khu di tích còn là "trạm liên lạc giữa Trung ương với Xứ ủy Bắc Kỳ và các địa bàn khác". Không có trạm liên lạc đó, nhiều quyết định quan trọng không thể truyền đi được.
Cụ thể, tại Khuổi Nọi, khu rừng Tam Tấu là địa bàn hoạt động bí mật của Đội Cứu Quốc quân. Năm hai không một bốn, khu vực này được đầu tư thêm chốt canh gác, lán trại và cụm biểu tượng tôn vinh. Tại Lân Pán là điểm hoạt động bí mật của Đoàn cán bộ Trung ương Đảng trong quá trình triển khai Nghị quyết Trung ương Tám. Tại hang Mỏ Rẹ, ngày hai mươi tám tháng tám năm một chín bốn mươi mốt, một cuộc chiến đấu phá vòng vây đã diễn ra.
Đây là những địa danh không nổi tiếng trên bản đồ du lịch thông thường. Nhưng trong những năm tối tăm nhất của lịch sử đất nước, chúng là những cái tên mà nhiều người mang theo trong ký ức.
Để hiểu toàn bộ câu chuyện, điểm bắt đầu tốt nhất là Bảo tàng Khởi nghĩa Bắc Sơn. Bảo tàng thành lập năm một chín sáu sáu, nhà trưng bày hoàn thành năm một chín tám lăm, mô phỏng kiến trúc nhà sàn truyền thống của người Tày. Cả nhà sẽ nhìn thấy một trăm ba mươi tám hiện vật, trong đó một trăm hai mươi bảy là hiện vật gốc, không phải phục chế. Bảo tàng trưng bày theo ba mạch: Bắc Sơn thời tiền sử, Cuộc Khởi nghĩa Bắc Sơn, và Bắc Sơn phát huy truyền thống cách mạng. Ba mạch ấy nối nhau thành chân dung dài của vùng đất này.
Sau bảo tàng, đến Đình Nông Lục để đứng đúng chỗ mà những quyết định quan trọng được đưa ra. Rồi đến Đồn Mỏ Nhài để nhìn thấy dấu tích tường đá còn sót lại, dày bốn mươi phân, vẫn im lặng giữa rừng núi Bắc Sơn.
Rừng Bắc Sơn giờ xanh trở lại. Những con đường mòn qua Khuổi Nọi, Lân Pán, Đèo Tam Canh vẫn ở đó. Và đâu đó trong những thung lũng yên tĩnh ấy, người ta vẫn cảm nhận được cái gì đó nặng và lặng, như thể mảnh đất này chưa bao giờ thực sự quên.