Thành Nhà Mạc
Trong cùng một dãy núi đá vôi phường Tam Thanh, bên cạnh Động Tam Thanh và Núi Tô Thị, còn ẩn mình một công trình quân sự mà phần lớn du khách nhìn qua mà không để ý hết ý nghĩa của nó.
Thành Nhà Mạc.
Cái tên nghe có vẻ đơn giản, nhưng nó gói gọn cả một chương sóng gió của lịch sử triều Mạc tại vùng biên giới phía Bắc Việt Nam.
Để hiểu tại sao thành này được xây ở đây, cần biết bối cảnh.
Năm một nghìn năm trăm chín mươi hai, chúa Trịnh giúp nhà Lê đánh bật nhà Mạc ra khỏi Thăng Long. Nhà Mạc mất kinh đô nhưng không mất hoàn toàn. Tàn quân và các vương thất nhà Mạc rút lên các tỉnh biên giới phía Bắc: Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang. Tại đây, họ lập căn cứ và tiếp tục chống lại tập đoàn Lê - Trịnh suốt nhiều thập kỷ.
Ở Lạng Sơn, Mạc Kính Cung chiếm giữ vùng đất và cho xây thành tại núi Vệ Sơn - Đông Kinh, tức là địa điểm Thành Nhà Mạc ngày nay. Mục đích chiến lược rất rõ ràng: kiểm soát con đường độc đạo nối giữa nước ta và Trung Quốc. Ai nắm giữ con đường này, người đó kiểm soát được cả tuyến giao thông, thương mại và quân sự qua vùng biên.
Người xây thành không xây theo kiểu thành vuông vức giữa đồng bằng. Họ nhìn vào địa hình và dùng chính địa hình làm phần lớn công trình phòng thủ. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lạng Sơn mô tả thành tận dụng địa hình hai sườn núi tạo thành lòng chảo rộng, rồi xây tường bịt hai đầu. Hai bên là núi tự nhiên, hai đầu là tường đá, và bên trong là không gian đủ rộng để đóng quân và phòng thủ.
Đây là cách xây thành rất thực dụng và khôn ngoan, phù hợp với địa hình Lạng Sơn và phù hợp với tình huống của nhà Mạc khi không còn đủ nguồn lực để xây những kinh thành đồ sộ như thời còn ở Thăng Long.
Phần thành còn lại ngày nay gồm hai đoạn tường dài khoảng ba trăm mét, mặt thành khoảng một mét, xây từ các khối đá lớn. Trên tường còn lỗ châu mai, những khe hổng hình chữ nhật để người trong thành nhìn ra và bắn ra ngoài mà không phải để đầu ra khỏi thành. Đó là chi tiết kỹ thuật quân sự rất cụ thể, cho thấy thành này được xây với mục đích chiến đấu, không phải trang trí.
Để lên được cổng thành, cả nhà cần leo khoảng một trăm bậc tam cấp theo sườn núi. Mỗi bước lên là một bước gần hơn với tầm nhìn mà người lính Mạc từng đứng gác suốt nhiều thập kỷ.
Từ trên cao, nhìn ra phía ngoài, cả nhà sẽ hình dung được tại sao đây là vị trí phòng thủ tốt. Người ở trong thành nhìn xuống, kẻ tấn công ở dưới thấp phải leo lên. Hai sườn núi án ngữ hai bên, không thể đi vòng. Đó là lý do tại sao thành được xây ở đây chứ không phải ở nơi khác.
Quy mô của thành không lớn khi so với các kinh thành lớn. Nhưng điều đó không làm giảm giá trị của nó. Tại một hội thảo khoa học về triều Mạc, tiến sĩ Đỗ Thị Thùy Lan nhận xét rằng Thành Nhà Mạc tại Lạng Sơn tuy quy mô không lớn, nhưng là một trong những thành lũy của nhà Mạc còn nguyên vẹn nhất trong số các tòa thành còn lại ở các địa phương hiện nay. Nói cách khác, đây là một trong những dấu tích vật lý hiếm còn lại và còn đọc được của một triều đại từng trị vì Việt Nam trong hơn sáu mươi năm.
Người dân xứ Lạng có truyền thuyết gọi thành này là thành tiên xây. Báo Lạng Sơn giải thích rằng truyền thuyết đó thực ra là cách diễn giải văn hóa về chính Thành Nhà Mạc này, không phải một công trình huyền thoại nào khác. Khi nghe tên thành tiên xây, cả nhà có thể nghĩ đến câu chuyện dân gian. Nhưng sự thật lịch sử là những người thợ đá bình thường đã xây tường này, bằng mồ hôi và công sức, trong một thời kỳ mà triều đại của họ đang ở giai đoạn tàn tạ.
Đó mới là điều đáng suy nghĩ.
Khi cả nhà đứng trên những bậc đá rêu phong đó, nhìn qua một lỗ châu mai ra thung lũng bên dưới, hãy tưởng tượng đôi mắt của người lính nhà Mạc từng nhìn qua chính khe hổng này, trong sương mù biên giới, chờ đợi một triều đại của họ hồi sinh. Họ đã không thắng. Nhưng bức tường đá của họ vẫn còn đứng đây.