Khu Di Tích Côn Sơn – Kiếp Bạc
Hơn bảy trăm năm trước, tại ngã ba của sáu con sông, một vị tướng đứng nhìn ra mặt nước và chờ đợi. Quân Nguyên Mông, đế quốc lớn nhất thế giới khi đó, đang kéo đến lần thứ ba. Và người đàn ông ấy, Trần Quốc Tuấn, đã chuẩn bị sẵn sàng để đập tan họ lần nữa.
Cả nhà ơi, hôm nay chúng ta đang đến một nơi giữ hai câu chuyện lớn của dân tộc Việt Nam: câu chuyện về một vị anh hùng quân sự và câu chuyện về một thi sĩ thiên tài. Hai câu chuyện đó cách nhau gần hai trăm năm, nhưng lại gắn với cùng một vùng núi và suối.
Khu di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc là Di tích Quốc gia Đặc biệt theo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ ngày mồng mười tháng năm năm hai nghìn không trăm mười hai. Khu di tích gồm hai cụm chính cách nhau khoảng năm cây số. Côn Sơn ở phía tây bắc, gắn với Phật giáo Trúc Lâm và đại thần Nguyễn Trãi. Kiếp Bạc ở phía đông nam, gắn với Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Từ ngày mồng một tháng bảy năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, sau khi tỉnh Hải Dương sáp nhập vào Thành phố Hải Phòng, toàn bộ khu di tích thuộc địa bàn thành phố Hải Phòng. Thú vị là hai phường mới nơi có khu di tích được đặt theo chính tên các danh nhân gắn với vùng đất này: phường Chu Văn An và phường Trần Hưng Đạo.
Cả nhà bắt đầu với Côn Sơn nhé.
Chùa Côn Sơn, tên chữ là Tư Phúc Tự, là tổ đình của phái Phật giáo Trúc Lâm. Phái Phật giáo này do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập sau khi ông nhường ngôi cho con và lên núi Yên Tử tu hành. Trúc Lâm có ba vị tổ gọi là "Trúc Lâm Tam Tổ": đệ nhất tổ là Trần Nhân Tông, đệ nhị tổ là Pháp Loa Đồng Kiên Cương, và đệ tam tổ là Huyền Quang Lý Đạo Tái. Chính Huyền Quang, vị tổ thứ ba này, đã trụ trì tại Côn Sơn và viên tịch ở đây năm một nghìn ba trăm ba mươi tư. Vì vậy, lễ hội mùa xuân Côn Sơn từ ngày mười sáu đến hai mươi ba tháng Giêng âm lịch hằng năm là để kỷ niệm ngày viên tịch của ngài.
Nhưng Côn Sơn không chỉ là chốn Phật. Nơi đây còn là nơi ở của một trong những nhân vật vĩ đại nhất lịch sử Việt Nam: Nguyễn Trãi.
Nguyễn Trãi sinh năm một nghìn ba trăm tám mươi, là con của quan đại thần Nguyễn Phi Khanh. Ông ngoại ông, Trần Nguyên Đán, một quan lớn thời Trần, từng sống tại Côn Sơn và để lại bia đá "Thanh Hư Động" còn đến ngày nay. Nguyễn Trãi lớn lên quen biết vùng đất này từ thời ấu thơ. Sau khi giúp Lê Lợi đánh đuổi quân Minh và viết bản "Bình Ngô Đại Cáo" lịch sử, ông chọn về Côn Sơn ẩn cư. Chính tại đây, bên dòng suối chảy rì rầm giữa thông và đá, ông đã viết bài thơ nổi tiếng nhất cuộc đời mình, bài "Côn Sơn ca": "Côn Sơn suối chảy rì rầm, ta nghe như tiếng đàn cầm bên tai."
Nhưng số phận của Nguyễn Trãi lại không yên. Năm một nghìn bốn trăm bốn mươi hai, ông bị oan án trong vụ Lệ Chi Viên, khi vua Lê Thái Tông đột ngột qua đời lúc thăm nhà vợ ông là Nguyễn Thị Lộ. Cả gia đình ông bị tru di tam tộc. Phải đến năm một nghìn bốn trăm sáu mươi tư, vua Lê Thánh Tông mới minh oan và phục hồi danh dự cho ông. Suối Côn Sơn vẫn chảy như cũ. Đình thông vẫn đứng như cũ. Và tên Nguyễn Trãi vẫn còn đó, không bao giờ phai.
Cả nhà muốn leo lên đỉnh không? Từ chùa Côn Sơn, có một con đường với khoảng sáu trăm bậc đá dẫn lên Bàn Cờ Tiên, đỉnh núi cao khoảng hai trăm mét. Theo truyền thuyết, các vị tiên đã xuống đây chơi cờ trên một tảng đá phẳng trên đỉnh. Từ trên cao nhìn xuống, cả nhà sẽ thấy toàn cảnh khu Côn Sơn và đồng bằng phía xa trải rộng.
Bây giờ cả nhà cùng sang Kiếp Bạc.
Chỉ năm cây số về phía đông nam, Đền Kiếp Bạc hiện ra bề thế bên dòng sông Lục Đầu Giang. Đây là đền thờ Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, vị anh hùng dân tộc được người Việt tôn thờ như Thánh, ngang với các vua Hùng.
Trần Quốc Tuấn sinh khoảng năm một nghìn hai trăm hai mươi tám, mất năm một nghìn ba trăm. Ông là vị tướng chỉ huy ba lần kháng chiến chống đế quốc Mông Cổ, đế chế hùng mạnh nhất thế giới thời đó. Lần thứ nhất năm một nghìn hai trăm năm mươi tám, lần thứ hai năm một nghìn hai trăm tám mươi lăm, và lần thứ ba năm một nghìn hai trăm tám mươi tám. Cả ba lần, Đại Việt đều thắng. Trận Bạch Đằng năm một nghìn hai trăm tám mươi tám là đỉnh cao: quân ta đóng cọc gỗ xuống lòng sông, lợi dụng thủy triều nhử thuyền địch vào bãi cọc, tiêu diệt toàn bộ thủy quân Nguyên và bắt sống tướng Ô Mã Nhi.
Kiếp Bạc không ngẫu nhiên trở thành đại bản doanh của Trần Hưng Đạo. Đây là vị trí chiến lược bậc nhất của miền Bắc: ngã ba sông Lục Đầu Giang, nơi sáu con sông lớn gặp nhau, sông Cầu, sông Thương, sông Lục Nam, sông Đuống, sông Kinh Thầy và sông Thái Bình. Ai làm chủ Lục Đầu Giang thì làm chủ cửa ngõ từ biển vào nội địa Đại Việt. Trần Hưng Đạo hiểu điều đó.
Sau khi ngài qua đời tại Vạn Kiếp năm một nghìn ba trăm, dân lập đền tưởng niệm ngay tại đây. Ngày giỗ chính của ngài là hai mươi tháng tám âm lịch, trùng với lễ hội Kiếp Bạc từ ngày mười lăm đến hai mươi tháng tám âm lịch hằng năm. Hàng trăm nghìn người dân và phật tử từ khắp nơi về dự, một trong những lễ hội lớn nhất miền Bắc. Trong lễ hội có rước kiệu, lễ khai ấn, và đặc biệt là đua thuyền trên sông Lục Đầu Giang ngay trước đền, cảnh tượng vừa hùng tráng vừa linh thiêng.
Cả nhà đứng tại Đền Kiếp Bạc nhìn ra mặt sông có thể cảm nhận điều đó. Bảy trăm năm trước, chính tại đây, những chiếc thuyền chiến Đại Việt đã xuất phát để bảo vệ non sông.
Hiện nay, cùng với chùa Yên Tử ở Quảng Ninh và chùa Vĩnh Nghiêm ở Bắc Giang, Côn Sơn – Kiếp Bạc đang nằm trong hồ sơ đề cử của Việt Nam thành Di sản Thế giới UNESCO mang tên "Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc." Hồ sơ chưa được công nhận tính đến thời điểm này, nhưng đây là một trong những hồ sơ di sản quan trọng nhất Việt Nam đang theo đuổi.
Một vùng đất giữ cả Phật giáo Trúc Lâm, thi ca Nguyễn Trãi và khí phách Trần Hưng Đạo trong cùng một ngày thăm viếng, đó là Côn Sơn – Kiếp Bạc. Suối vẫn chảy, thông vẫn đứng, và mặt sông Lục Đầu Giang vẫn lấp lánh như ngày nào những con thuyền chiến lên đường.