Làng nghề đúc đồng Đại Bái
Người ta nói rằng tiếng búa gò đồng ở Đại Bái xưa vang từ đầu làng đến cuối làng, từ sáng sớm đến tối khuya. Giờ thì tiếng búa vẫn còn, nhưng nhẹ hơn, và chỉ đến từ những xưởng hoàn thiện, không còn là từ lò đúc nữa.
Đại Bái bây giờ là một thôn thuộc xã Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh, sau khi sáp nhập hành chính từ ngày mồng một tháng bảy năm hai nghìn hai mươi lăm. Theo cổng thông tin xã Gia Bình, đây là cái nôi của nghề đúc đồng vùng Bắc Bộ với bề dày khoảng một nghìn năm. Tính đến năm hai nghìn hai mươi sáu, thôn có hơn hai nghìn một trăm sáu mươi chín hộ, trong đó một nghìn hộ làm nghề truyền thống và kinh doanh dịch vụ.
Một nghìn hộ làm nghề. Trong một thôn. Đó không phải con số nhỏ.
Theo tài liệu và thư tịch cổ được VOV dẫn lại, nghề gò và giát đồng Đại Bái gắn với đầu thế kỷ mười một và một người tên là Nguyễn Công Truyền, sinh năm chín trăm tám mươi chín, mất năm một nghìn không trăm sáu mươi chín. Ông được cộng đồng tôn là Tổ nghề. Thờ tự và ngưỡng vọng ông là cách làng nghề duy trì bản sắc và sự gắn kết qua nhiều thế hệ.
Trước khi vào các xưởng, cả nhà nên ghé đình Diên Lộc, còn gọi là đình Đại Bái. Đài Phát thanh và Truyền hình Bắc Ninh cho biết đây là nơi thờ Tổ nghề Nguyễn Công Truyền cùng Lạc Long Quân, Á thần Nguyễn Công Hiệp và các vị hậu tiên sư. Tại gian giữa đình, trong khám thờ giáp tường sau, đặt tượng Tổ nghề Nguyễn Công Truyền bằng đồng, cao một trăm linh sáu xăng ti mét, vai rộng bốn mươi mốt xăng ti mét. Pho tượng do chính thợ Đại Bái đúc vào thời Nguyễn. Một nghệ nhân đúc tượng thờ chính vị tổ nghề của mình, đó là một cách khẳng định nghề và niềm tự hào không cần ngôn từ.
Lịch sử đình có một khúc quanh đáng nhớ. Đài Bắc Ninh kể lại rằng làng xưa có hai đình: đình trong tên Văn Lãng thờ Thành hoàng, đình ngoài tên Diên Lộc thờ Tổ nghề. Năm một nghìn chín trăm bốn mươi bảy, đình Diên Lộc bị đốt phá. Năm một nghìn chín trăm bốn mươi tám, đình Văn Lãng bị thiêu rụi. Năm một nghìn chín trăm năm mươi bốn, dân làng dùng phế liệu của hai đình cũ để dựng đình hiện nay và đặt tên là Diên Lộc. Ngôi đình các bạn đang thấy là một ngôi đình mới, nhưng mang ký ức của hai ngôi đình cũ.
Bây giờ đến phần hiểu về nghề.
Khi nói đến làng đúc đồng Đại Bái, người ta hay hình dung lò lửa đỏ, nước đồng sôi chảy vào khuôn. Thực tế hiện nay khác. Cổng thông tin xã Gia Bình cho biết các lò đúc đồng trong làng đã dừng hoạt động theo quy định của tỉnh về bảo vệ môi trường. Các cơ sở ở Đại Bái hiện liên kết với những nơi được cấp phép bên ngoài để thực hiện khâu đúc phôi. Ở làng, người ta tập trung vào khâu hoàn thiện sản phẩm: gò, chạm, đánh bóng, khảm tam khí và ngũ sắc.
Tam khí là ba loại kim loại: vàng, bạc, đồng. Ngũ sắc là kỹ thuật phối nhiều màu kim loại trên cùng một sản phẩm. Khi cả nhà nhìn một bức tranh đồng hay một bộ đồ thờ tinh xảo ở đây, phần lớn sự tinh tế đó đến từ các bước hoàn thiện thủ công, không phải từ máy móc.
Các sản phẩm Đại Bái làm ra bây giờ rất đa dạng: bộ đồ thờ gia tiên, tượng linh vật, đồ phong thủy, tranh đồng mỹ nghệ, hoa đồng. Nhiều cơ sở còn nhận làm theo yêu cầu riêng: kích thước, hoa văn, chất liệu.
Ngày hai mươi chín tháng chín âm lịch hằng năm là giỗ tổ làng nghề Đại Bái. Cổng thông tin tỉnh Bắc Ninh ghi lễ giỗ tổ tại xã Gia Bình vào ngày này. Đây là dịp để thấy làng nghề không chỉ là kinh tế mà còn là cộng đồng, với nghi lễ, ký ức và sự biết ơn được truyền đi qua từng thế hệ người thợ.
Đại Bái là bằng chứng rằng nghề thủ công không nhất thiết phải bất biến để tồn tại. Làng thích nghi với môi trường, với thị trường, với thời đại, nhưng vẫn giữ lấy cốt lõi: đôi tay người thợ, kỹ thuật truyền đời và lòng tự hào với vị Tổ nghề từ nghìn năm trước.