Khu di tích Ải Chi Lăng

Cả nhà hãy thử một bài toán địa lý ngắn.

Kẻ tấn công dẫn quân từ phương Bắc xuống, muốn tiến vào trung tâm Đại Việt. Trước mặt là một thung lũng hẹp dài gần hai mươi cây số, chỉ rộng khoảng ba cây số. Bên trái là vách núi đá vôi dựng thẳng đứng, người ngựa không leo nổi. Bên phải là dãy núi đất dốc đứng không kém. Sông Thương chảy dưới thung lũng. Rải rác trong thung lũng là những núi đá nhỏ đứng giữa đường như những chốt kiểm soát tự nhiên.

Hỏi: kẻ tấn công có vào được không?

Câu trả lời của lịch sử là không. Ít nhất bốn lần trong vòng bốn trăm năm, những đội quân mạnh nhất châu Á đã tiến vào thung lũng này và không ra được theo đường họ đã vào.

Thung lũng đó là Ải Chi Lăng. Hôm nay cả nhà đang đứng tại đây.

Khu di tích Chi Lăng trải dài qua huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn. Tổng cộng có năm mươi hai điểm di tích rải theo gần hai mươi cây số dọc thung lũng sông Thương, trong vùng đất rộng hơn hai nghìn bốn trăm héc-ta. Nhà nước xếp hạng đây là Di tích Quốc gia từ năm một nghìn chín trăm sáu mươi hai.

Nhiều người gọi Chi Lăng là bảo tàng lịch sử ngoài trời. Cái tên này chưa phải danh hiệu chính thức, nhưng nó nói đúng một điều: đây là nơi lịch sử có thể nhìn thấy bằng mắt. Địa hình vẫn còn nguyên vẹn. Núi Mã Yên vẫn đứng đó. Vách đá hình mặt quỷ vẫn nhìn xuống thung lũng. Cả nhà không cần tưởng tượng nhiều lắm để hình dung điều đã xảy ra ở đây.

Để hiểu Chi Lăng, cần biết ba trận chiến quan trọng nhất.

Năm chín trăm tám mươi mốt, tướng Tống Hầu Nhân Bảo dẫn quân xuống theo đường bộ phía bắc. Lê Hoàn sai người giả thua, nhử ông ta vào thung lũng. Hầu Nhân Bảo bị phục kích và bị tiêu diệt ngay tại Chi Lăng. Đạo quân Tống tan vỡ và rút lui.

Năm một nghìn hai trăm tám mươi lăm, Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn đối mặt với kỵ binh Mông Cổ, thứ vũ khí từng làm rung chuyển cả châu Âu và châu Á. Ông không đối đầu trực tiếp mà đặt bẫy ngựa kéo dài hàng chục cây số, vô hiệu hóa ưu thế cơ động của kỵ binh. Tướng Nguyên Nghê Nhuận bị giết chết tại Chi Lăng. Thêm một đạo quân xâm lược bị chặn ở đây.

Và rồi là năm một nghìn bốn trăm hai mươi bảy.

Đây là trận đánh làm nên tên tuổi của Chi Lăng trong ký ức dân tộc. Sau hai mươi năm bị nhà Minh chiếm đóng, Lê Lợi lãnh đạo khởi nghĩa Lam Sơn đã gần kề thắng lợi. Nhà Minh cử một lực lượng viện binh khổng lồ: mười lăm vạn quân chia hai đạo. Liễu Thăng chỉ huy mười vạn từ Quảng Tây xuống. Mộc Thạnh dẫn năm vạn từ Vân Nam sang.

Liễu Thăng là người mạnh hơn, hung hăng hơn và không biết đang bước vào bẫy.

Lê Lợi sai tướng Trần Lựu giả thua, rút lui từng bước, nhử Liễu Thăng tiến vào thung lũng Chi Lăng. Ngày hai mươi tháng chín âm lịch, khi đoàn kỵ binh Minh tiến đến chân núi Mã Yên, cây cầu phía trước bỗng bị phá. Và lập tức, phục binh từ bốn phía đồng thời nổi dậy. Liễu Thăng bị tướng Lê Sát tiêu diệt ngay trên sườn núi Mã Yên này.

Tin Liễu Thăng chết lan ra. Mộc Thạnh, khi nghe tin, lập tức rút quân. Tổng đốc quân Minh tại Thăng Long là Vương Thông không còn hy vọng vào viện binh, buộc phải chấp nhận hòa đàm. Hai mươi năm chiếm đóng của nhà Minh chấm dứt.

Tất cả điều đó bắt nguồn từ một quyết định sử dụng đúng địa hình của thung lũng hẹp này.

Cả nhà đang đứng gần núi Mã Yên. Tên gọi này vì hình dáng núi giống chiếc yên ngựa. Nhìn lên, cả nhà có thể hình dung cảnh ngày đó: kỵ binh Minh tiến vào hành lang hẹp, cầu bị phá, không thể rút lui, không thể triển khai đội hình rộng, phục binh từ núi Mã Yên và các núi xung quanh bắn xuống từ bốn phía.

Lịch sử ghi lại thời khắc đó rất ngắn gọn: Lê Sát tiêu diệt Liễu Thăng. Nhưng đứng ở đây, cả nhà có thể cảm nhận được quy mô của khoảnh khắc đó.

Bây giờ cả nhà nhìn về phía vách núi phía tây.

Thấy hốc đá trơ trọi không có cây cỏ trên nền xanh của rừng xung quanh không? Hốc đá đó có hình hai mắt và một chiếc mũi. Đó là Núi Mặt Quỷ, nguồn gốc của tên Quỷ Môn Quan. Sách Đại Nam nhất thống chí, bộ sách địa lý triều Nguyễn, ghi về nơi này: "đường ải nhỏ hẹp, đá núi hiểm cao, hình thế hiểm ác, có đá như đầu ma đầu quỷ, nên đặt tên như vậy."

Câu tục ngữ lưu truyền từ phía người Trung Quốc: "Quỷ Môn Quan, mười người đi chỉ một người về." Câu đó không nói về ma quỷ. Nó nói về địa hình.

Người dân địa phương không sợ hình mặt quỷ này. Họ xem đó là thần bảo hộ ải quan. Và nếu nhìn vào hàng nghìn năm lịch sử của Chi Lăng, họ có lý do để tin như vậy.

Bên dưới Núi Mặt Quỷ là Đền Quỷ Môn. Ngôi đền ba gian chữ đinh này hiện còn lưu hai sắc phong: một của vua Duy Tân năm một nghìn chín trăm lẻ chín, và một của vua Khải Định năm một nghìn chín trăm hai mươi tư. Hai tờ sắc phong đó xác nhận rằng triều đình nhà Nguyễn đã công nhận ngôi đền này từ hơn một trăm năm trước.

Và nếu cả nhà đến đây đúng vào ngày mồng mười tháng mười âm lịch, cả nhà sẽ gặp lễ kỷ niệm chiến thắng Chi Lăng, được tổ chức hàng năm tại đây. Năm nay, năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu, là kỷ niệm năm trăm chín mươi chín năm trận Chi Lăng. Năm hai nghìn không trăm hai mươi bảy sẽ là tròn sáu trăm năm.

Sáu trăm năm. Và thung lũng này vẫn còn đó, vẫn còn kể câu chuyện của nó cho bất kỳ ai chịu dừng lại lắng nghe.