Làng Quỳnh Sơn
Ngày mười bảy tháng mười năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, tại thành phố Hồ Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc, Tổ chức du lịch Liên Hợp Quốc công bố danh sách Làng Du lịch Tốt nhất Thế giới. Hơn hai trăm bảy mươi hồ sơ từ sáu mươi lăm quốc gia, và có một ngôi làng nhỏ ở thung lũng Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn được gọi tên. Đó là Quỳnh Sơn, nơi cả nhà chúng ta hôm nay ghé thăm.
Quỳnh Sơn không phải làng du lịch bỗng dưng nổi tiếng qua một đêm. Câu chuyện bắt đầu từ năm hai nghìn không trăm mười, khi mô hình du lịch cộng đồng đầu tiên của tỉnh Lạng Sơn được hình thành ở đây. Từ đó đến nay, hơn mười lăm năm, cư dân Quỳnh Sơn đã dần xây dựng một cách làm du lịch khác. Họ không bán vé xem biểu diễn, mà mời khách vào sống thật cùng mình trong những ngôi nhà sàn của người Tày Bắc Sơn.
Trước mắt cả nhà là hơn bốn trăm ngôi nhà sàn. Không phải hàng trăm căn giống hệt nhau dàn hàng ngang cho đẹp ảnh. Đây là nhà của người thật đang sống ở đây thật. Nhà sàn Tày Bắc Sơn mái lợp ngói âm dương, hệ cột kèo lắp ráp bằng mộng, thường có ba hoặc năm gian. Cột kê trên đá tảng, sàn gỗ, không gian thoáng. Nhìn tổng thể, mỗi ngôi nhà như ngồi xuống tựa núi, mặt quay về phía đồng ruộng và dòng suối.
Cư dân ở đây là người Tày. Nhiều gia đình trong làng cùng họ Dương, gợi về một cộng đồng gắn bó lâu đời với mảnh đất này. Nghề truyền thống là làm lúa nước, trồng quýt vàng Bắc Sơn, và một nghề đặc biệt ít nơi còn làm được: làm ngói âm dương thủ công. Quy trình gồm chọn đất, ủ đất, đóng khuôn, phơi và nung. Chính những viên ngói đó đang lợp trên những mái nhà cả nhà đang nhìn thấy.
Làng có đình Quỳnh Sơn thờ Quý Minh Đại Vương, một trong những di tích lịch sử và văn hóa tiêu biểu của xã. Gần đó là Cầu Rá Riềng, nơi gắn với trận phục kích của quân và dân Bắc Sơn đánh Pháp, góp phần vào Khởi nghĩa Bắc Sơn ngày hai mươi bảy tháng chín năm một nghìn chín trăm bốn mươi. Quỳnh Sơn nằm trong Khu di tích quốc gia đặc biệt Khởi nghĩa Bắc Sơn.
Và không dừng lại ở di tích cách mạng. Quỳnh Sơn còn nằm trong vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn, chính thức được công nhận ngày hai mươi tám tháng sáu năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm. Ngôi làng nhỏ này đang đứng ở giao điểm của ba lớp giá trị: di sản cách mạng, văn hóa Tày Bắc Sơn, và địa chất karst của Công viên địa chất toàn cầu.
Các hoạt động ở đây không giống những điểm du lịch đã được đóng gói sẵn. Mỗi năm, lễ hội Lồng Tồng mở vào ngày mười hai và mười ba tháng Giêng âm lịch, cùng các sinh hoạt văn hóa như hát Ví, hát Then và múa Tán Đàn. Đêm xuống, chín homestay trong làng sáng đèn, có đốt lửa trại, làm bánh truyền thống, giao lưu văn nghệ và trải nghiệm nông nghiệp. Những đêm như thế, tiếng hát Then quyện vào ánh lửa, khách lạ ngồi chung mâm với chủ nhà như người trong gia đình.
Ẩm thực nơi đây đặc trưng và không giống đâu: bánh chưng đen, xôi cẩm, lạp xường, bánh ngải, xôi ngũ sắc, khâu nhục, vịt quay và quýt vàng Bắc Sơn. Mỗi món là một tầng ký ức của người Tày gắn với đất này.
Điều đẹp nhất ở Quỳnh Sơn là nơi đây không phải bảo tàng ngoài trời. Trong những ngôi nhà sàn ấy là người thật đang sống, đang nhóm bếp, đang đón khách như đón người thân về làng. Cái danh hiệu Làng Du lịch Tốt nhất Thế giới không nằm ở một tấm bảng nào, mà nằm trong từng mái ngói âm dương, từng câu hát Then, từng mâm cơm chung dưới sàn gỗ.
Cả nhà thử hình dung mà xem. Một buổi chiều, đứng giữa thung lũng Bắc Sơn, hơn bốn trăm nóc nhà sàn nằm tựa vào chân núi, mặt quay ra đồng lúa và dòng suối. Khói bếp lên mỏng trên những mái ngói cũ. Đâu đó vọng lại một câu hát Then. Đó là Quỳnh Sơn, một ngôi làng nhỏ của người Tày đã đi ra với thế giới mà vẫn nguyên vẹn là chính mình.