Bãi đá cổ Sa Pa
Cả nhà đặt bàn tay lên một tảng đá xanh đen nằm giữa thung lũng Mường Hoa. Mặt đá lạnh, hơi nhám. Khi bóng một đám mây lướt qua, các đường khắc cũ trên bề mặt ẩn hiện theo bóng nắng: một dáng người đứng dang tay, vài vạch song song, một vòng xoáy như mặt trời.
Đó là Bãi đá cổ Sa Pa.
Theo Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, khu di tích nằm trong thung lũng Mường Hoa, trải qua các xã Hầu Thào, Tả Van và Sử Pán, thuộc thị xã Sa Pa, tỉnh Lào Cai, cách trung tâm Sa Pa khoảng tám cây số về phía đông nam. Đứng giữa thung lũng, cả nhà nhìn được những thửa ruộng bậc thang xếp tầng, và rải rác trong và ven ruộng là các tảng đá xanh đen có hình khắc.
Câu chuyện hiện đại của bãi đá bắt đầu năm một nghìn chín trăm hai mươi lăm. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, năm đó nhà khảo cổ người Pháp gốc Nga Victor Goloubew, thuộc trường Viễn Đông Bác cổ, là người đầu tiên khảo sát và viết bài về bãi đá này, kèm bản dập, ảnh chụp và bản vẽ các hình khắc. Từ đó đến nay, các nhóm nghiên cứu của Việt Nam, Pháp, Thụy Điển và Australia đã trở lại bãi đá nhiều lần để vẽ lại, dập lại và phân tích các nét khắc.
Quy mô bãi đá khá rộng. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam cho biết hiện đã ghi nhận gần hai trăm khối đá có hình khắc, rải rác trên diện tích khoảng tám cây số vuông. Các đợt khảo sát mới còn ghi nhận thêm khối đá có hình khắc trong các thung lũng và bản lân cận, nên tổng số ở các nguồn có thể khác nhau.
Các loại hình khắc thì rất phong phú. Cả hai nguồn của Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đều mô tả: hình người, hình người đang tỏa hào quang, hình ruộng bậc thang, nhà sàn, đường mòn, vạch song song, các vòng xoáy giống mặt trời và một số ký hiệu mà nhiều người so sánh với bản đồ thung lũng Mường Hoa. Có những tảng đá hoa văn nhỏ và dày đặc, đứng gần mới nhìn rõ. Có tảng to đến mức trẻ con đứng cạnh chỉ ngang nửa thân đá.
Về niên đại, các nhà khoa học chưa thống nhất. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi rằng các nghiên cứu trong nhiều thập kỷ đề xuất các giả thuyết khác nhau: có lớp khắc gần với văn hóa Đông Sơn cách nay khoảng hai đến ba nghìn năm, có lớp khắc muộn hơn, có thể đến những thế kỷ sau công nguyên. Người dân địa phương, chủ yếu là đồng bào H'Mông, cũng có cách kể riêng, coi bãi đá như "quyển sách" của tổ tiên để lại. Đây là cách kể của cộng đồng, không phải kết luận khảo cổ học.
Tháng mười năm một nghìn chín trăm chín mươi tư, Bộ Văn hóa Thông tin xếp hạng nơi đây là di tích lịch sử cấp quốc gia.
Nhưng câu chuyện không chỉ là phát hiện và xếp hạng. Báo Nhân Dân ghi nhận nhiều nét khắc cổ đang mờ đi vì mưa, gió và rêu, một số tảng đá bị người đến sau khắc chồng các hình mới và chữ mới lên, làm hỏng lớp khắc cũ.
Bãi đá nằm ngay trong không gian sống của các bản người H'Mông, Giáy và Dao. Những thửa ruộng bậc thang vẫn xanh quanh đá, khói bếp vẫn vương trên mái nhà sàn, và lũ trẻ vẫn chạy qua những tảng đá khắc hình mỗi ngày như chạy qua một trang sách mở giữa trời.
Cả nhà cứ đứng đó thật lâu, bàn tay áp lên mặt đá mát lạnh, lần theo từng đường khắc. Một dáng người dang tay, một vòng xoáy như mặt trời, một ô ruộng vuông vắn. Có những điều người xưa khắc lên đá từ rất lâu, lâu đến mức không ai còn đọc đầy đủ được. Nhưng đứng giữa thung lũng Mường Hoa, dưới nắng và mây trôi, cả nhà vẫn nghe được tiếng vọng của những bàn tay đã đặt lên chính tảng đá này hàng nghìn năm trước.