Suối Giàng – vùng chè Shan tuyết cổ thụ
Có những cây mà nhìn vào đó, người ta hiểu ngay chữ "di sản" nghĩa là gì.
Cây chè ở Suối Giàng không phải cây chè trồng hàng. Thân cây xù xì, vỏ đầy rêu, gốc to bằng cả vòng tay người lớn. Có cây đứng ở đây ba trăm năm, nghĩa là nó đã mọc trước khi người Pháp biết đến Sa Pa, trước khi có bất cứ con đường nhựa nào trên dãy Hoàng Liên, và vẫn còn đó cho đến hôm nay. Theo Báo Nhân Dân, nhiều cây trong vùng chè Shan tuyết Suối Giàng có tuổi trên ba trăm năm.
Suối Giàng nằm ở độ cao một nghìn ba trăm bảy mươi mốt mét. Trước đây thuộc xã Suối Giàng, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính, khu vực này nay thuộc xã Văn Chấn, tỉnh Lào Cai mới. Từ trung tâm hành chính tỉnh Lào Cai, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lào Cai ghi chặng đường hơn tám mươi cây số.
Vùng chè này có diện tích hơn năm trăm héc ta. Trong đó, theo nguồn dẫn từ Báo Yên Bái, gần ba trăm héc ta là cây mọc tự nhiên, không phải cây trồng theo quy hoạch. Tổng cộng hơn bốn mươi nghìn cây chè Shan tuyết cổ thụ từ một trăm đến ba trăm năm tuổi, tập trung chủ yếu ở các thôn Giàng Cao, Giàng B, Pang Cáng, Tập Lăng và Suối Lóp.
Năm hai nghìn không trăm mười sáu, vùng chè Shan tuyết Suối Giàng được Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Năm hai nghìn không trăm hai mươi hai, chỉ dẫn địa lý Chè Shan tuyết Suối Giàng được Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng bảo hộ chính thức. Điều đó có nghĩa là chè Suối Giàng không chỉ là sản phẩm nông nghiệp, mà là sản phẩm được pháp luật bảo vệ tên gọi và nguồn gốc.
Tại sao gọi là Shan tuyết? Cả nhà nhìn kỹ vào búp chè nhé. Trên mỗi búp non, có một lớp lông tơ trắng mịn, trông như tuyết bám nhẹ. Đó là đặc điểm nhận dạng của giống chè này. Tin chỉ dẫn địa lý mô tả nước chè có màu xanh vàng ánh mật ong, vị chát nhẹ, và có hậu vị ngọt kéo dài sau khi uống. Đây không phải mô tả quảng cáo, mà là mô tả kỹ thuật trong hồ sơ bảo hộ chỉ dẫn địa lý.
Người hái chè Shan tuyết không phải hái theo cách thông thường. Vì cây cổ thụ cao và to, người Mông phải trèo lên cây để hái búp. Mỗi đợt hái, người có kinh nghiệm thoăn thoắt trên các cành già, tay thoăn thoắt lấy búp non mà không làm hỏng cành. Đây là kỹ năng truyền đời trong cộng đồng. Và đây cũng là lý do tại sao không thể dễ dàng mở rộng quy mô sản xuất như chè công nghiệp. Mỗi búp chè cổ thụ là kết quả của sự kết hợp giữa tuổi của cây, độ cao của vùng đất và bàn tay của người hái.
Tại Pang Cáng, có một không gian văn hóa trà nơi người ta giới thiệu bạch trà, hoàng trà, lục trà và hồng trà đều được chế biến từ cùng một loại chè Shan tuyết Suối Giàng, nhưng qua các quy trình khác nhau. Cách làm nóng ấm, rót nước và mời trà chậm rãi là một phần của văn hóa, không phải chỉ là uống cho xong.
Cây chè cổ thụ ở Suối Giàng là tài sản của các hộ dân địa phương. Theo Báo Nhân Dân, địa phương và doanh nghiệp đang phối hợp bảo vệ và nhân rộng nguồn gen chè Shan tuyết để những cây con hôm nay có thể trở thành cổ thụ của ba trăm năm sau.
Suối Giàng không phải điểm tham quan hoành tráng. Nhưng đứng dưới một cây chè ba trăm tuổi, nhìn lên những tán lá xanh mờ trong sương buổi sớm, cầm trên tay tách trà từ búp hái bằng tay trên cành cây đó, cả nhà sẽ thấy ba trăm năm bỗng trở nên rất gần.