Hồ Thác Bà
Cả nhà thử hình dung một con sông. Rồi một ngày, người ta đắp một con đập ngang dòng sông đó. Nước dâng lên. Dâng lên mãi. Những vạt đất thấp chìm xuống. Những ngọn đồi trở thành đảo. Và khi nước đã dâng đủ cao và đủ rộng, thì có một cái hồ mới được sinh ra, trải rộng tám mươi cây số, với hơn một nghìn ba trăm hòn đảo lớn nhỏ.
Đó là câu chuyện hình thành của Hồ Thác Bà.
Hồ nằm trên dòng sông Chảy. Đập thủy điện Thác Bà chặn dòng sông này và hình thành hồ chứa. Công ty Cổ phần Thủy điện Thác Bà ghi rõ ngày năm tháng mười năm một nghìn chín trăm bảy mươi mốt, tổ máy số một khởi động và hòa lưới điện quốc gia. Đó là một mốc lịch sử của ngành năng lượng Việt Nam, và cũng là mốc mà một vùng cảnh quan mới được tạo ra trên bản đồ.
Hồ thuộc địa bàn Yên Bình và Lục Yên của tỉnh Yên Bái cũ. Từ sau đợt sắp xếp hành chính, khu vực này nay thuộc tỉnh Lào Cai mới. Cổng thông tin tỉnh Yên Bái cũ ghi hồ rộng hai mươi ba nghìn bốn trăm ha, mặt nước gần mười chín nghìn ha, dài tám mươi cây số.
Năm một nghìn chín trăm chín mươi sáu, Hồ Thác Bà được Bộ Văn hóa công nhận là di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh cấp quốc gia. Năm hai nghìn không trăm hai mươi mốt, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch sửa tên chính thức thành Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh Hồ Thác Bà, gồm cả Hồ Thác Bà và Đền Thác Bà.
Nhìn từ mặt hồ, những đảo xanh lô xô, vách núi đá vôi dựng đứng, mặt nước phẳng lặng trong sáng. Không ít người ví cảnh này với Vịnh Hạ Long. Nhưng Hồ Thác Bà có câu chuyện riêng của mình. Đây là hồ nhân tạo sinh ra từ một công trình thủy điện, bao quanh bởi cộng đồng người Dao, Tày, Cao Lan với đời sống và phong tục lâu đời, và nằm giữa hệ thống hang động karst trong các dãy núi đá vôi.
Khi đi thuyền trên hồ, cảnh quan thay đổi liên tục. Lúc là mặt nước mở rộng, lúc là cụm đảo xanh dày lá, lúc là cửa hang hé mở sau một vách đá. Một trong những hang nổi tiếng là động Thủy Tiên, nằm sâu khoảng một trăm mét trong lòng núi đá vôi, với những nhũ đá lung linh. Người dân địa phương kể rằng nơi đây gắn với truyền thuyết chín nàng tiên từng xuống hồ tắm mát, câu chuyện dân gian lưu truyền bao đời trong vùng.
Đền Thác Bà là thành phần của di tích quốc gia, thờ phụng lâu đời giữa vùng hồ núi.
Tỉnh Lào Cai định hướng hồ Thác Bà phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa, lễ hội, bản sắc dân tộc, nông nghiệp, sinh thái, cộng đồng và nghỉ dưỡng. Điều đáng quý ở vùng hồ không chỉ là cảnh nước non mà còn là đời sống của các cộng đồng người Dao, Tày, Cao Lan ven hồ.
Hồ Thác Bà là kết quả của một công trình năng lượng, nhưng thời gian đã biến nó thành một vùng sinh thái và văn hóa riêng. Đó là câu chuyện mà thiên nhiên và con người cùng viết nên, dù ban đầu không ai có ý định viết ra một tác phẩm như thế.