Thung lũng Bắc Sơn
Thử hỏi cả nhà: một mảnh đất rộng hơn sáu trăm kilômét vuông ở miền núi Đông Bắc Việt Nam có thể chứa được bao nhiêu tầng lịch sử?
Câu trả lời của Bắc Sơn là: ít nhất bốn tầng, và mỗi tầng cách tầng kế tiếp hàng ngàn năm.
Tầng sâu nhất là địa chất. Bộ Ngoại giao Việt Nam và các cơ quan khoa học ghi rằng vòng cung núi đá vôi bao quanh thung lũng Bắc Sơn bắt nguồn từ một đại dương cổ đại hơn năm trăm triệu năm trước. Những ngọn núi mà cả nhà nhìn thấy lúc này không phải được tạo ra trong thời gian của con người. Chúng được tạo ra trong thời gian của địa cầu, khi các lớp trầm tích san hô, bọ ba thùy và sinh vật biển cổ đại tích tụ dưới đáy đại dương rồi dần bị nâng lên thành núi. Đó là lý do tháng tư năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, UNESCO chính thức công nhận toàn bộ huyện Bắc Sơn cùng vùng đá vôi Lạng Sơn là Công viên địa chất toàn cầu, công viên địa chất thứ tư của Việt Nam.
Tầng thứ hai là khảo cổ. Khoảng mười nghìn đến tám nghìn năm trước Công nguyên, con người đã sống trong các hang động và mái đá của vùng này. Họ sử dụng rìu đá mài lưỡi, làm đồ gốm sơ khai. Các nhà khoa học quốc tế đặt tên cho nền văn hóa này là Bacsonian, Văn hóa Bắc Sơn, lấy theo chính địa danh của huyện này. Vì vậy, cái tên Bắc Sơn không chỉ xuất hiện trên bản đồ Việt Nam mà còn xuất hiện trong các công trình khảo cổ học quốc tế như một khái niệm khoa học.
Tầng thứ ba là lịch sử cách mạng. Rạng sáng ngày hai mươi bảy tháng chín năm một nghìn chín trăm bốn mươi, khoảng sáu trăm người dân Bắc Sơn thuộc các dân tộc Tày, Nùng, Dao và Kinh đã đứng dậy. Họ chiếm đồn Mỏ Nhài, thu vũ khí của địch. Đây là cuộc khởi nghĩa vũ trang đầu tiên do Đảng Cộng sản Đông Dương lãnh đạo trong giai đoạn một nghìn chín trăm ba mươi đến một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Mười sáu ngày sau, Đội du kích Bắc Sơn được thành lập, tiền thân của lực lượng vũ trang cách mạng Việt Nam. Năm hai nghìn không trăm mười sáu, Thủ tướng Chính phủ ký quyết định xếp hạng Khu di tích Khởi nghĩa Bắc Sơn là Di tích quốc gia đặc biệt, mức cao nhất trong hệ thống xếp hạng di tích của Việt Nam.
Tầng thứ tư là hiện tại. Tháng mười năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, tại lễ trao giải ở Hàng Châu, Tổ chức Du lịch Liên hợp quốc công nhận làng Quỳnh Sơn của huyện Bắc Sơn là Làng du lịch tốt nhất thế giới năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm. Làng Quỳnh Sơn không được chọn vì khách sạn hay cơ sở hiện đại. Nó được chọn vì hơn bốn trăm nếp nhà sàn truyền thống của người Tày còn nguyên vẹn, vì người dân vẫn dệt vải, vẫn hát Then và đánh đàn Tính, vẫn tổ chức Lễ hội Lồng Tồng vào mùng mười hai và mười ba tháng Giêng âm lịch để mừng xuống đồng. Từ hơn hai trăm bảy mươi hồ sơ của sáu mươi lăm quốc gia, người ta chọn Quỳnh Sơn.
Đứng ở đỉnh Nà Lay, trên khoảng một nghìn hai trăm bậc thang đá, ở độ cao khoảng sáu trăm mét, cả nhà sẽ nhìn thấy tất cả điều đó cùng một lúc. Phía dưới là thung lũng, ruộng đồng, bản làng với mái nhà sàn lợp ngói âm dương. Xung quanh là vòng cung núi đá vôi năm trăm triệu năm tuổi. Vào cuối tháng bảy và tháng mười đến mười một, khi lúa chín, người ta gọi thung lũng này bằng cái tên dân gian là thung lũng vàng. Đó không phải tên chính thức, nhưng ai nhìn thấy màu lúa chín giữa vòng cung núi xanh cũng sẽ hiểu tại sao.
Bảo tàng Khởi nghĩa Bắc Sơn nằm cạnh Quốc lộ một B tại thôn Long Hưng, xã Long Đống. Kiến trúc bảo tàng mô phỏng nhà sàn truyền thống của người Tày, trưng bày một trăm ba mươi tám hiện vật, trong đó có một trăm hai mươi bảy hiện vật gốc.
Bắc Sơn không phải điểm đến chỉ để ngắm ảnh. Nó là nơi cả nhà đặt chân lên đất mà nhiều tầng lịch sử đang nằm bên dưới, và cảm giác đó, nếu để ý, là điều khó tìm thấy ở bất kỳ nơi nào khác.