Khu du lịch Mẫu Sơn
Từ quốc lộ bốn B, có một điểm rẽ mà nhiều người lái xe qua lại nhiều lần trước khi một lần chịu rẽ vào. Đó là ngã rẽ lên Mẫu Sơn, Km mười lăm.
Và khi đã rẽ, mười lăm cây số đường đèo quanh co sẽ đưa cả nhà lên một không gian hoàn toàn khác. Khu du lịch Mẫu Sơn cách thành phố Lạng Sơn khoảng ba mươi cây số về phía đông bắc, nằm ở xã Mẫu Sơn, huyện Lộc Bình. Đây không phải một khu nghỉ dưỡng được xây dựng hoàn chỉnh theo khuôn mẫu hiện đại. Đây là một vùng núi cao, mà con người đã nhiều lần đến, nhiều lần xây dựng, nhiều lần bỏ đi và nhiều lần quay lại.
Độ cao ở đây từ khoảng một nghìn hai trăm đến một nghìn năm trăm bốn mươi mốt mét so với mực nước biển. Khí hậu mang tính á nhiệt đới và ôn đới: mùa hè mát hơn vùng thấp từ bảy đến mười độ, mùa đông lạnh thực sự, có thể xuất hiện băng giá và tuyết. Ngày hai mươi hai tháng giêng năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu, băng giá mỏng xuất hiện trên đỉnh, nhiệt độ đo tại trạm Mẫu Sơn vào lúc sáu giờ là khoảng không phẩy hai độ. Mây mù dày, gió đông bắc thổi qua từng cánh rừng.
Đó là mùa đông. Nhưng hãy cùng nhau đi ngược về hơn một trăm năm trước để hiểu vì sao người ta lên đây ngay từ đầu thế kỷ hai mươi.
Người Pháp phát hiện ra Mẫu Sơn và nhận ra đây là nơi có khí hậu lý tưởng cho nghỉ dưỡng. Từ những năm một nghìn chín trăm ba mươi, họ làm đường lên núi và xây dựng biệt thự nghỉ dưỡng bằng đá khối. Cổng thông tin xã Mẫu Sơn cho biết hiện còn dấu tích hơn ba mươi biệt thự cổ từ thập niên một nghìn chín trăm hai mươi đến một nghìn chín trăm ba mươi trên đỉnh Mẫu Sơn. Những công trình này giờ phần lớn bỏ hoang, tường rêu phong, nhưng vẫn đứng vững như chứng nhân của một thời Mẫu Sơn là điểm nghỉ dưỡng quan trọng ở Đông Dương.
Khi đứng trước những bức tường đá xanh ở đỉnh núi, cả nhà có thể cảm nhận được thứ gì đó rất cũ và rất thật. Không phải di tích được trùng tu bóng bẩy, không phải công trình được bảo tồn cẩn thận. Đó là phế tích của một lớp lịch sử cụ thể: người Pháp ở Đông Dương, nghỉ dưỡng ở xứ Lạng, và rồi ra đi. Còn lại là những bức tường đá và ký ức của vùng núi.
Trong khu du lịch Mẫu Sơn, UBND tỉnh Lạng Sơn đã công nhận ba điểm du lịch cấp tỉnh theo Quyết định năm hai nghìn không trăm mười lăm: Trung tâm Khu du lịch Mẫu Sơn, Khu Linh địa đền cổ Mẫu Sơn và núi Phặt Chỉ.
Linh địa Mẫu Sơn nằm ở thôn Lặp Pịa, độ cao một nghìn một trăm chín mươi mét, diện tích hơn hai mươi bốn nghìn mét vuông, gồm lăng mộ đá và đền cổ thờ thần núi Mẫu Sơn. Kiến trúc đá xếp không dùng vữa, bậc tam cấp đá núi, mộ cổ và cổng bia đá. Không gian ấy lặng và cũ, như chưa từng rời khỏi thế kỷ đầu tiên mà người dân bản địa dựng lên nó.
Núi Phặt Chỉ ở thôn Khuổi Cấp là núi đá tự nhiên gắn với truyền thuyết của người Dao, những câu chuyện được truyền từ đời này sang đời khác như chính ngọn núi vẫn đứng đó qua bao thế hệ.
Mẫu Sơn không phải nơi người ta đến một lần rồi thôi. Nó có cái gì đó cứ kéo lại: buổi sáng mây phủ kín thung lũng bên dưới, đỉnh núi nhô lên như một hòn đảo giữa biển trắng, và tiếng gió trong rừng thông đủ để lấp đầy mọi khoảng lặng. Cả nhà lên Mẫu Sơn một lần, sẽ hiểu vì sao người Pháp chọn nơi này làm chỗ nghỉ, và vì sao bao thế hệ người Việt sau đó vẫn tiếp tục leo lên con đường đèo quanh co ấy để tìm đến chốn giữa mây.