Động Nhị Thanh
Trong cùng một dãy núi đá vôi của phường Tam Thanh, thành phố Lạng Sơn, ẩn mình một hang động khác ít người biết hơn Tam Thanh nhưng có thể nói là giàu câu chuyện không kém.
Đó là Động Nhị Thanh.
Cả nhà có thể nhận ra sự khác biệt ngay từ lối vào. Không có ba mươi bậc đá leo lên cao như Tam Thanh. Ở đây, lối vào đi ngang, men theo bờ suối Ngọc Tuyền, một con suối nhỏ chảy từ trong lòng núi ra, rồi mất hút khi vào sâu thêm, chảy ngầm dưới nền động.
Ngay trên vách đá lối vào, cả nhà có thể nhìn thấy ba chữ Hán khắc chìm: Nhị Thanh Động. Đây là điểm bắt đầu tốt để giải thích tên gọi.
Nhị Thanh không phải tên cũ của hang. Đó là tên do danh nhân Ngô Thì Sĩ đặt vào năm một nghìn bảy trăm bảy mươi chín, khi ông phát hiện và tôn tạo hang này trong thời gian làm Đốc trấn Lạng Sơn. Nhị Thanh là đạo hiệu của chính ông, Nhị Thanh Cư Sĩ. Ông đặt tên hang theo tên mình, một cách khẳng định rằng nơi này gắn liền với cuộc đời và tâm hồn của ông.
Nhưng câu chuyện về Ngô Thì Sĩ và hang này còn sâu sắc hơn một cái tên.
Từ tháng năm đến tháng bảy âm lịch năm một nghìn bảy trăm bảy mươi chín, ông cho xây dựng và tôn tạo toàn bộ khu vực. Chùa Tam Giáo, Đình duyệt quân, Thạch miên am, Thụy tuyền hiên và Trai táo, tất cả hoàn thành trong vòng chưa đầy ba tháng. Ngày hai mươi tám tháng bảy âm lịch năm đó, ông tổ chức lễ hội mở hang, mời khách đến dự tiệc và thưởng ngoạn cảnh quan.
Theo ghi chép trong bia Ma Nhai để lại trong hang, trong đêm hội đó có những chuyện kỳ lạ xảy ra. Nhưng đây là chi tiết thuộc về ký ức và ghi chép văn hóa của thời đó, không phải sự kiện tự nhiên có thể kiểm chứng theo nghĩa khoa học hiện đại.
Điều cần nhấn mạnh là hệ thống hai mươi văn bia Ma Nhai, tức là bia khắc thẳng vào vách đá trong hang. Hai mươi tấm bia ấy ca ngợi cảnh sắc xứ Lạng và ghi lại toàn bộ cuộc khai phá này. Trong số đó, quan trọng nhất là Nhị Thanh động phú của Ngô Thì Sĩ, viết năm một nghìn bảy trăm bảy mươi chín, một áng văn chương khắc thẳng vào đá núi, trường tồn hơn hai trăm năm.
Nhìn lên cao trong hang, ở độ cao tám mét, cả nhà có thể thấy chân dung Ngô Thì Sĩ được khắc vào một hốc đá. Đây là bức chạm khắc chân dung có giá trị nghệ thuật độc đáo, không có ở bất kỳ hang động nào khác trong vùng. Bên dưới, nhân dân đã lập ban thờ ông ngay trong lòng hang. Đó là cách người dân Lạng Sơn ghi nhận công lao của người đã biến một hang đá hoang thành không gian văn hóa sống động.
Đi sâu vào khoảng một trăm mét, cả nhà sẽ gặp hai cây cầu kiều bắc qua các khúc suối quanh co, tiếng nước róc rách vọng lên từ dưới chân.
Sau hai cầu kiều, không gian đột ngột mở ra.
Nóc hang cao hơn hẳn. Ánh sáng từ một khe hở tự nhiên trên nóc, mà Ngô Thì Sĩ cho khắc ba chữ Hang Thông Thiên, chiếu xuống. Thác nước đổ theo khe đá. Suối Ngọc Tuyền chảy ngầm dưới nền động. Đây là đoạn mà nhiều người mô tả là đẹp nhất trong toàn bộ hành trình.
Khu vực thác nước và sân khấu xưa có câu chuyện riêng. Ngô Thì Sĩ từng cho tôn thềm đất cao làm sân khấu tại đây, một nơi để biểu diễn văn nghệ trong ngày hội. Hàng trăm năm sau, trong những năm Mỹ ném bom miền Bắc, nơi này trở thành địa điểm hội họp và biểu diễn văn nghệ của nhân dân địa phương. Không gian hang động là chỗ trú ẩn an toàn khỏi bom đạn, và người ta tiếp tục sống, tiếp tục hát trong lòng núi đá.
Khu di tích Nhị Tam Thanh được xếp hạng Di tích Quốc gia từ năm một nghìn chín trăm sáu mươi hai. Hơn hai trăm năm đã qua. Ánh sáng từ khe Hang Thông Thiên vẫn rọi xuống đúng chỗ cũ. Thác nước vẫn đổ theo khe đá. Và hai mươi tấm bia chữ vẫn lặng lẽ giữ nguyên lời Ngô Thì Sĩ trên vách núi, chờ người đứng đọc.