Bến đá Kỳ Cùng
Hãy tưởng tượng cảnh này: một chiếc thuyền rời bến trên sông Kỳ Cùng, giữa lòng thành phố Lạng Sơn. Trên thuyền là đoàn sứ giả mang quốc thư. Hai bờ sông, người đứng tiễn đưa. Cảnh đó đã lặp đi lặp lại ở bến đá này suốt chín trăm năm, từ thế kỷ thứ mười đến cuối thế kỷ mười chín.
Bến đá Kỳ Cùng ngày nay nằm bên hữu ngạn sông Kỳ Cùng, gần cầu Kỳ Cùng, trong khu vực phường Vĩnh Trại, thành phố Lạng Sơn. Tên Hán Nôm của bến là Kỳ Cùng Thạch Độ. Bến là nơi các đoàn sứ bộ Việt Nam và Trung Quốc dừng chân, làm lễ cáo yết và bắt đầu hoặc kết thúc hành trình bang giao qua sông. Đền Kỳ Cùng phía trên là nơi sứ bộ làm lễ, còn bến đá phía dưới là nơi xuống thuyền.
Lạng Sơn trong lịch sử là cửa ngõ bang giao giữa Đại Việt và Trung Hoa. Mỗi đoàn sứ giả đi hoặc về đều qua đây. Bến cũng gắn với hoạt động giao thương của trấn lỵ Lạng Sơn. Cả nhà có thể hình dung một không gian sông nước nhộn nhịp: thuyền chở hàng hóa, thuyền chở sứ bộ, tiếng sóng và tiếng người pha nhau trên bến đá ven sông.
Có một chi tiết thú vị: khoảng năm một nghìn bảy trăm bảy mươi tám, Đốc trấn Ngô Thì Sĩ đến nhậm chức ở Lạng Sơn và ông đã ghi lại tám cảnh đẹp của Trấn doanh, gọi là Trấn doanh bát cảnh. Trong đó có Kỳ Cùng thạch độ, tức chính cái bến đá này. Nghĩa là hơn hai trăm năm trước, bến đá Kỳ Cùng đã được một trí thức lớn đương thời ghi nhận là một trong tám cảnh đẹp nhất cả trấn. Không phải ai cũng biết điều này khi đứng đây.
Ngô Thì Sĩ không chỉ là một quan chức. Ông là văn nhân, nhà sử học, tác giả của nhiều công trình quan trọng về lịch sử và địa lý Việt Nam thế kỷ mười tám. Việc ông đưa bến đá Kỳ Cùng vào danh sách bát cảnh cho thấy nơi này không chỉ có giá trị giao thương hay bang giao, mà còn có vẻ đẹp đủ sức đứng cạnh những thắng cảnh khác của Xứ Lạng.
Hiện nay, di tích này đã được xếp hạng cấp quốc gia từ năm một nghìn chín trăm chín mươi ba. Chính quyền địa phương đã phục dựng một bia đá di tích, đặt cạnh khu vực chùa Thành, tức chùa Diên Khánh Tự.
Một chi tiết nữa đáng nhắc: bến xưa gắn với hình tượng chó đá dùng để neo đậu thuyền bè. Hình tượng độc đáo này từng không còn và đang được nghiên cứu phục dựng, như một cách gìn giữ ký ức về những chiếc thuyền sứ bộ năm xưa.
Đứng ở bến đá Kỳ Cùng hôm nay, cả nhà có thể nhìn sang đền Kỳ Cùng phía trên, nhìn ra cầu Kỳ Cùng bắc qua sông, và nghe tiếng nước sông Kỳ Cùng chảy như vẫn chảy qua bao thế kỷ. Thành phố đã thay đổi nhiều, nhưng con sông thì vẫn ở đây. Và với người biết lịch sử, cái bến nhỏ này là một trong những điểm đặc biệt nhất của Xứ Lạng, bởi nó từng chứng kiến những cuộc gặp gỡ ngoại giao quan trọng nhất trong lịch sử giao thiệp giữa hai quốc gia láng giềng.