Hang Con Moong
Có những nơi, nhìn bề ngoài chỉ thấy một cái miệng núi tối tăm. Nhưng bên trong lại là cả một quyển sách dài hàng chục nghìn năm đang nằm im, chờ được đọc.
Hang Con Moong là một nơi như vậy.
Cả nhà đang ở huyện Thạch Thành, tỉnh Thanh Hóa, trong vùng đệm của Vườn quốc gia Cúc Phương. Cái tên Con Moong, theo Báo Thanh Hóa, xuất phát từ tiếng Mường và nghĩa của nó là "con thú". Người địa phương kể rằng cái tên gắn với một khối đá gần cửa hang, có hình dáng gợi lên bóng dáng một con thú đang phục chờ mồi. Khi kể lại câu chuyện này, cả nhà cứ xem đó là cái tên dân gian giàu hình ảnh, vì chưa có tư liệu ngôn ngữ học sâu hơn để xác nhận từng chi tiết.
Cái hang này trông không to lắm từ bên ngoài. Chiều dài khoảng bốn mươi mét, có hai cửa thông nhau, chỗ rộng nhất của lòng hang đạt khoảng chín mét. Hang nằm ở độ cao hơn một trăm bốn mươi bảy mét so với mực nước biển và cao hơn thung lũng bên dưới khoảng ba mươi hai mét. Núi đá vôi mà hang tạo thành thuộc hệ tầng Đồng Giao, tuổi địa chất khoảng hai trăm bốn mươi triệu năm. Đó là tuổi của đá. Nhưng câu chuyện quan trọng hơn không phải là tuổi đá.
Câu chuyện quan trọng là những gì con người đã làm trong hang này.
Năm một nghìn chín trăm bảy mươi sáu, các nhà khảo cổ lần đầu tiên khai quật tại Con Moong. Rồi từ năm hai nghìn mười đến năm hai nghìn mười lăm, một đoàn khảo cổ Việt Nam và Nga tiếp tục mở rộng khảo sát. Kết quả thu được cho thấy một điều rất đặc biệt. Nền hang không chỉ là đất cát. Dưới chân chúng ta, nếu được phép đào thẳng xuống, là một tầng văn hóa dày trung bình khoảng chín rưỡi mét, chia thành mười lớp khác nhau.
Hãy thử hình dung điều đó. Mười lớp lịch sử, chồng lên nhau, mỗi lớp là một thời kỳ, một tập hợp công cụ đá, xương động vật, vỏ sò vỏ ốc, và dấu tích sinh hoạt của những người từng ngủ, ăn, chế tác và sống trong hang này.
Từ lớp một đến lớp sáu, các nhà nghiên cứu tìm thấy nhiều công cụ lao động, xương cốt động vật và vỏ nhuyễn thể. Càng xuống sâu, ở các lớp bảy đến mười, công cụ chủ yếu là những mảnh tước đá thạch anh nhỏ, được chế tác bằng kỹ thuật tinh xảo hơn tưởng tượng. Lớp thứ mười là lớp nhiều mảnh tước nhất.
Dựa trên phân tích đồng vị phóng xạ carbon, độ từ cảm của trầm tích và so sánh với các di chỉ khác trong khu vực, Cục Di sản văn hóa cho biết niên đại sớm nhất của Con Moong được dự đoán vào khoảng bốn mươi nghìn đến sáu mươi nghìn năm cách ngày nay. Đó không phải con số chắc chắn tuyệt đối, mà là kết quả của nhiều phương pháp nghiên cứu khoa học chồng lên nhau.
Bốn mươi nghìn đến sáu mươi nghìn năm. Cả nhà thử cảm nhận điều đó một chút.
Khi đó không có thành phố nào cả. Không có quốc gia nào. Cái hang này, trên ngọn đồi đá vôi ở vùng núi Thạch Thành, đã là một trong những mái nhà đầu tiên của con người trên vùng đất mà ngày nay chúng ta gọi là Việt Nam.
Điều làm Hang Con Moong nổi bật so với nhiều di chỉ khảo cổ khác chính là địa tầng được bảo tồn tốt. Cục Di sản văn hóa đánh giá đây là một trong số ít di chỉ ở Việt Nam và Đông Nam Á có địa tầng dày và còn nguyên vẹn đến như vậy. Mỗi lớp là một đoạn thời gian. Mười lớp là mười chương của một câu chuyện mà khoa học vẫn đang tiếp tục đọc.
Hang này không chỉ đứng một mình. Hồ sơ Cục Di sản văn hóa mô tả cụm di tích gồm Hang Con Moong và các di tích phụ cận, trong đó có Hang Lai, Hang Lý Chùn, Hang Bố Giáo, Núi Đầu Voi, Hang Diêm và nhiều điểm khác. Toàn bộ cụm này được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số hai nghìn ba trăm sáu mươi bảy của Thủ tướng Chính phủ, ký ngày hai mươi ba tháng mười hai năm hai nghìn mười lăm.
Những người đã sống trong hang này bốn mươi nghìn năm trước không để lại tên tuổi. Không có văn tự nào ghi họ là ai. Nhưng họ để lại công cụ, xương cốt và vỏ sò. Và qua những thứ nhỏ bé đó, các nhà khoa học ngày nay có thể kể lại câu chuyện về sự thích nghi lâu dài của con người, từ thời săn bắt hái lượm cho đến những bước đầu tiên của canh tác và chăn nuôi.
Hang Con Moong là bằng chứng rằng vùng đất Thanh Hóa đã có người cư trú từ rất lâu trước khi bất kỳ triều đại nào xuất hiện. Và cái hang nhỏ bé, tối tăm này, với mười lớp đất dày gần mười mét, đang kể câu chuyện đó cho những ai đủ kiên nhẫn để lắng nghe.