Vườn quốc gia Cúc Phương
Tiếng gọi của những con linh trưởng vang lên khi ngày mới vừa bắt đầu, lan qua các vách đá vôi, đánh động cả một cánh rừng già. Tiếng hót của linh trưởng là một trong những dấu hiệu để đo xem một khu rừng còn nguyên sơ đến đâu. Và ở khu rừng này, tiếng ấy vẫn còn.
Khu rừng ấy là Cúc Phương.
Ngày bảy tháng bảy năm một nghìn chín trăm sáu mươi hai, vùng rừng này được khoanh lại để bảo vệ đặc biệt. Từ ngày đó, Việt Nam có vườn quốc gia đầu tiên.
Vườn nằm giữa dãy núi Tam Điệp, rộng hơn hai mươi hai nghìn bốn trăm héc ta, trải trên đất của ba tỉnh, nay là Ninh Bình, Phú Thọ và Thanh Hóa. Phần lớn là rừng nguyên sinh mọc trên núi đá vôi. Đây là rừng mưa nhiệt đới, cây lá xanh quanh năm, mùa nào đi vào cũng gặp một màu xanh phủ kín sườn núi.
Đứng lặng dưới tán rừng một lúc, ta sẽ hiểu vì sao nơi này nhiều âm thanh đến thế. Cúc Phương là nhà của hơn ba trăm loài chim, hơn một trăm loài thú và gần hai nghìn loài côn trùng. Cây cỏ và rêu thì có hơn hai nghìn loài, và hơn bốn trăm loài trong số ấy là cây thuốc. Mỗi tiếng sột soạt trong lá có thể là một sinh vật mà ta chưa từng gặp.
Loài được chọn làm biểu tượng của Vườn là voọc mông trắng, loài voọc lông đen, mông trắng, rất quý hiếm. Ngay gần cổng vườn có Trung tâm cứu hộ linh trưởng nguy cấp, nơi đầu tiên trên bán đảo Đông Dương chỉ dành riêng cho việc cứu hộ linh trưởng. Voọc mông trắng Cúc Phương là một trong bốn loài linh trưởng lần đầu tiên trên thế giới sinh sản được trong điều kiện nuôi nhốt. Nhiều con vật ở trung tâm từng bị buôn bán trái phép. Chúng được chăm sóc tận tình, có con được nuôi cho tới ngày đủ sức trở về rừng.
Không chỉ linh trưởng. Cúc Phương còn có nơi cứu hộ và bảo tồn rùa chuyên biệt đầu tiên và duy nhất ở Việt Nam. Từ khi thành lập, nơi này đã cứu hàng nghìn chú rùa và thả hàng trăm chú trở về tự nhiên. Bên cạnh là chương trình bảo tồn thú ăn thịt và tê tê. Ở đây, hai loài tê tê châu Á đã được nuôi thành công bằng thức ăn nhân tạo.
Bảo tàng Cúc Phương, lập từ năm một nghìn chín trăm bảy mươi ba, là nơi rừng cất giữ kho báu của mình. Bên trong có hơn mười ba nghìn mẫu cây cỏ và nấm, hàng nghìn mẫu côn trùng, cùng mẫu thú, mẫu chim, hóa thạch và hiện vật khảo cổ. Mỗi mẫu là một mảnh nhỏ của khu rừng, được giữ lại cho người đến sau.
Trong bảo tàng có một bộ xương người tiền sử nằm co gối, như đang ngủ một giấc thật dài. Người ấy đã nằm như thế từ hơn bảy nghìn năm trăm năm trước. Năm hai nghìn, Cúc Phương còn tìm thấy một hóa thạch được cho là của một loài bò sát cổ, sống cách nay khoảng từ hai trăm đến hai trăm ba mươi triệu năm.
Bộ xương ấy đến từ Động Người Xưa. Hang nằm lưng chừng một ngọn núi đá vôi, cửa hang rộng chừng mười mét, cao chừng hai mươi mét. Người Mường quanh vùng gọi nó là hang Đắng. Con đường khám phá hang chỉ dài chừng ba trăm mét, nhưng phải mang theo đèn mới đi được.
Trong hang có ba ngăn. Ngăn ngoài sáng sủa, thoáng gió, chính là nơi người xưa từng sinh sống. Ngăn giữa tối và ẩm, bây giờ là nhà của đàn dơi. Ngăn trong cùng tối hẳn, có nhũ đá và măng đá. Năm một nghìn chín trăm sáu mươi sáu, các nhà khảo cổ đào ở đây và gặp ba ngôi mộ cổ, mỗi ngôi có một bộ xương người. Họ còn tìm thấy rìu đá, dao đá, mũi nhọn bằng xương, vỏ ốc và xương thú. Trong vùng Cúc Phương, dấu vết người tiền sử có tuổi từ khoảng bảy nghìn năm trăm đến mười hai nghìn năm.
Đi sâu hơn nữa là khu rừng trung tâm, người ta quen gọi là Bống. Từ đây có một con đường mòn dài bảy cây số dẫn qua động Sơn Cung, qua một quần thể năm cây Chò chỉ, rồi tới cây Chò ngàn năm. Đứng cạnh những cụ cây ấy, ai cũng thấy mình nhỏ bé theo đúng nghĩa đen.
Còn ai ham thử thách thì có con đường bảy cây số cả đi và về lên Đỉnh Mây Bạc, đỉnh núi cao nhất trong Vườn.
Cúc Phương còn có một vườn thực vật gom về những loài cây quý của rừng, của Việt Nam và của cả thế giới, để ai đến cũng được gặp chúng ở cùng một chỗ.
Rồi mỗi độ cuối tháng tư, rừng như đổi áo. Những đàn bướm rừng bay ra, rợp trời trên khắp con đường dẫn vào vườn, đông nhất ở khu trung tâm. Cúc Phương có hơn bốn trăm loài bướm, nhiều nhất là bướm trắng và bướm vàng. Mùa bướm kéo dài tới khoảng cuối tháng năm, và đi giữa những cánh bướm ấy giống như đi giữa một trận mưa hoa không rơi xuống đất.
Quanh rừng là bản làng của người Mường, đã gắn bó với vùng đất này từ thuở xa xưa. Ở đó có nhà sàn, ruộng bậc thang, cối giã gạo, khung dệt thổ cẩm, và những lễ hội, phong tục rất riêng.
Khi trời tối, rừng không ngủ. Côn trùng mở một đại nhạc hội, tiếng này nối tiếp tiếng kia. Giữa các tán cây, đom đóm thắp lên những đốm sáng nhỏ, chớp tắt như sao lạc xuống rừng. Các bạn nhỏ thử nằm yên mà nghe, sẽ thấy mỗi tiếng kêu là một sinh vật đang sống.
Rồi đêm qua đi. Bản nhạc côn trùng nhỏ dần. Và khi ngày mới vừa bắt đầu, từ phía rừng già, tiếng gọi của những con linh trưởng lại vang lên, lan qua vách đá vôi, và cả cánh rừng già lại thức dậy cùng nó.