Vườn quốc gia Cúc Phương
Ngày bảy tháng bảy năm một nghìn chín trăm sáu mươi hai, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số bảy mươi hai để lập ra một khu rừng được bảo vệ đặc biệt ở vùng núi đá vôi giáp ba tỉnh Ninh Bình, Hòa Bình và Thanh Hóa. Đó là ngày đầu tiên Việt Nam có vườn quốc gia. Vườn đó tên là Cúc Phương.
Sáu mươi mấy năm sau, Cúc Phương vẫn là vườn quốc gia đầu tiên và vẫn là một trong những nơi đáng đến nhất cho ai muốn hiểu thiên nhiên Việt Nam không chỉ qua ảnh.
Vườn quốc gia Cúc Phương có diện tích hai mươi hai nghìn bốn trăm linh tám héc ta, trải dài qua ba tỉnh, cách Hà Nội khoảng một trăm hai mươi kilômét. Trong diện tích đó, các nhà sinh thái ghi nhận hai nghìn hai trăm ba mươi tư loài thực vật bậc cao và rêu, một trăm ba mươi lăm loài thú, ba trăm ba mươi sáu loài chim. Ngoài ra còn một trăm hai mươi hai loài bò sát và lưỡng cư, và gần hai nghìn loài côn trùng. Những con số này không phải để học thuộc; chúng ở đây để cả nhà hiểu rằng mình đang bước vào một trong những vùng đa dạng sinh học dày đặc nhất còn lại ở miền Bắc Việt Nam.
Ngoài sinh thái, Cúc Phương còn là câu chuyện về thời gian sâu. Nguồn của Vườn ghi một số hang trong khu vực còn lưu dấu cư trú của người tiền sử từ khoảng bảy nghìn rưỡi đến mười hai nghìn năm trước. Trên nền đá vôi của Vườn còn có hóa thạch bò sát biển từ khoảng hai trăm đến hai trăm ba mươi triệu năm trước. Một khu rừng mà ở dưới chân bạn là hai trăm triệu năm địa chất và phía trên đầu là một tán rừng nhiệt đới xanh quanh năm, đó là Cúc Phương.
Bắt đầu tại Trung tâm Du khách gần cổng vườn, cả nhà sẽ hiểu ngay điều khiến Cúc Phương khác biệt: đây không phải khu công viên có đường rải nhựa khắp nơi, mà là rừng thật, với các tuyến mòn dẫn sâu vào những vùng ít người đặt chân đến.
Ngay gần cổng vườn là các chương trình cứu hộ và bảo tồn. Có chương trình cứu hộ linh trưởng nguy cấp, chương trình bảo tồn rùa, và chương trình bảo tồn thú ăn thịt và tê tê. Đây không phải vườn thú biểu diễn. Nhiều cá thể ở đây từng bị buôn bán trái phép hoặc cần chăm sóc chuyên môn trước khi có thể trở lại tự nhiên, và chính sự yên tĩnh quan sát từ xa là điều mà các cán bộ cứu hộ mong nhất từ du khách.
Bảo tàng của Vườn là điểm tiếp theo nếu đi chương trình một ngày. Trang du lịch Cúc Phương ghi bảo tàng lưu giữ khoảng mười ba nghìn mẫu tiêu bản thực vật và nấm, bốn trăm năm mươi mẫu thú chim bò sát ếch nhái, bốn nghìn mẫu côn trùng và ba trăm mẫu khoáng vật, hóa thạch và hiện vật khảo cổ.
Động Người Xưa là điểm kết hợp giữa khảo cổ và tự nhiên. Đây là hang nơi người tiền sử từng cư trú. Tuyến đi bộ ngắn khoảng ba trăm mét, thời gian khoảng từ ba mươi đến sáu mươi phút và cần mang đèn vào hang. Đứng trong lòng hang tối, nhìn những vết tích hàng nghìn năm in trên đá, cảm giác về thời gian ở Cúc Phương trở nên rõ ràng hơn bất kỳ cuốn sách nào.
Nếu cả nhà có thời gian và muốn đi thật sự vào rừng, tuyến ở Trung tâm Bống là lựa chọn đáng cân nhắc. Tuyến Động Sơn Cung, quần thể năm cây Chò chỉ và cây Chò ngàn năm dài bảy kilômét, mất hai đến ba giờ. Trên đường sẽ gặp các cây cổ thụ có thể cao vài chục mét với tán rộng. Cây Chò ngàn năm là điểm mà tên gọi đã nói lên tất cả; đứng cạnh thân cây ấy, người ta thường thấy mình rất nhỏ theo đúng nghĩa đen.
Tuyến Đỉnh Mây Bạc là tuyến khó nhất, bảy kilômét cả đi và về, từ bốn đến năm giờ, và bắt buộc phải có hướng dẫn viên của Vườn. Lên đến đỉnh, cả nhà sẽ thấy một vùng mây và tán rừng nguyên sinh trải rộng phía dưới, cảnh tượng mà người Mường địa phương gọi bằng cái tên rất thật là Mây Bạc.
Vùng ven vườn còn có cộng đồng người Mường với nhà sàn, cọn nước, bè mảng tre và khung dệt thổ cẩm. Nguồn của Vườn ghi khu vực Cúc Phương gắn với đời sống cộng đồng Mường từ lâu đời.
Khi đi rừng ở Cúc Phương, điều quan trọng nhất không phải nhìn cho nhiều, mà là nghe. Tiếng chim, tiếng côn trùng, tiếng lá và khoảng lặng giữa chúng. Đó là thứ mà màn hình không thể truyền tải và ảnh chụp không thể lưu lại.