Chùa Bái Đính
Chùa Bái Đính là hai ngôi chùa, và không phải ai cũng biết điều đó trước khi đến.
Ngôi chùa mà nhiều người vẫn nghe nhắc, với những dãy tượng La Hán dài tưởng như không có điểm dừng, là khu chùa mới. Khu chùa ấy xây từ năm hai nghìn lẻ ba, trải rộng trên tám mươi héc ta dưới chân núi Đính. Còn ở phía trên, trên ngọn núi cao một trăm tám mươi bảy mét, qua hơn ba trăm bậc đá, là chùa Bái Đính cổ. Ngôi chùa ấy do Thiền sư Nguyễn Minh Không sáng lập từ thời Lý, và được công nhận di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm một nghìn chín trăm chín mươi bảy. Hai khu, hai thời đại, một không gian.
Người ta giải thích cái tên Bái Đính bằng hai chữ. Bái là lễ bái. Đính là đỉnh. Ghép lại, đó là cúng bái trời đất, Phật thánh ở trên cao. Chỉ một cái tên thôi mà đã chứa sẵn một hướng đi: hướng lên. Ngôi chùa cổ nằm trên núi, và khu chùa mới bên dưới cũng được dựng theo chiều dốc, đưa người ta lên dần, từng bậc một.
Hành trình bắt đầu ở khu chùa mới. Khu chùa này được bố trí thành năm cấp, từ thấp lên cao. Qua cổng Tam quan, tuyến tham quan men theo trục dốc: tháp chuông, điện Quan Thế Âm, điện Pháp Chủ, rồi cuối cùng là điện Tam Thế ở nơi cao nhất. Cách sắp đặt ấy là có chủ ý. Mỗi cấp bước lên, không gian trước mặt mở rộng thêm một chút, và cảm giác trang nghiêm cũng dâng lên thêm một chút.
Dọc hai bên đường lên là hành lang La Hán. Năm trăm pho tượng đá xanh đứng nối nhau, mỗi pho một dáng vẻ, một thần thái riêng. Cả hành lang dài hơn một nghìn mét, đi mãi vẫn chưa thấy hết. Chỉ cần đi thật chậm và nhìn vào từng gương mặt. Trong năm trăm khuôn mặt ấy có đủ mọi trạng thái mà một đời người có thể đi qua: vui, buồn, trầm tư, tĩnh lặng, hoan hỷ. Các bạn nhỏ có thể chơi một trò thật hay: tìm xem pho tượng nào trông giống ông, giống bà, hay giống chính mình nhất.
Tháp chuông ba tầng hình bát giác là điểm dừng tiếp theo. Trên cao treo một quả chuông đồng nặng ba mươi sáu tấn. Phía dưới đặt một chiếc trống đồng nặng bảy mươi tấn. Chiếc trống nằm dưới nặng gần gấp đôi quả chuông treo phía trên. Chuông và trống là tiếng nói của nghi lễ nhà Phật, gọi người ta về với sự tĩnh tâm. Ở đây, chúng mang một tầm vóc khiến ai cũng phải ngước nhìn, như muốn nói rằng khu chùa này được dựng lên với một tâm thế rất lớn.
Tại điện Pháp Chủ, điểm nhấn là pho tượng Phật Thích Ca Mâu Ni bằng đồng dát vàng, cao mười mét, nặng một trăm tấn. Vậy mà đứng trước pho tượng vàng rực ấy, những con số bỗng trở nên nhỏ bé. Cái còn lại là sự tĩnh tại, và lòng thành kính lặng lẽ dâng lên trong mỗi người.
Lên thêm nữa là điện Tam Thế, nơi cao nhất của trục chùa mới. Trong điện thờ ba pho tượng Tam Thế Phật, tượng trưng cho quá khứ, hiện tại và tương lai. Mỗi pho cao bảy phẩy hai mét, nặng năm mươi tấn. Đứng ở đây và quay lại, cả con đường vừa đi hiện ra, trải dài xuống phía dưới. Hành lang, tháp chuông, những tòa điện nối nhau theo năm cấp, mở dần ra theo chiều đi lên.
Khu chùa mới còn một điểm nữa không thể bỏ qua: Bảo Tháp mười ba tầng. Trong tháp lưu giữ xá lợi Phật được cung nghinh từ Ấn Độ và Miến Điện về thờ phụng. Đứng dưới chân tháp, người ta cảm nhận một sợi dây vô hình nối ngôi chùa trên đất Ninh Bình với những vùng đất Phật giáo xa xôi từ hàng nghìn năm trước.
Rồi đến lớp thời gian thứ hai. Ai còn đôi chân khỏe thì leo tiếp lên chùa cổ. Gần chân núi có Giếng Ngọc, và hơn ba trăm bậc đá dẫn lên núi Đính. Mỗi bậc là một nhịp thở, và khu chùa mới bên dưới cứ lùi dần lại phía sau.
Trên kia là một không gian hoàn toàn khác. Không có quy mô lớn lao, không có những con số tấn và mét. Bên này là Hang Sáng thờ Phật và thần Cao Sơn. Bên kia là Động Tối thờ Mẫu và Tiên. Một bên mang tên Sáng, một bên mang tên Tối, như hai nửa của cùng một ngọn núi. Trên này còn có đền thờ Thiền sư Nguyễn Minh Không, người đã mở ra ngôi chùa trên núi này.
Phía trên cửa Hang Sáng có bốn chữ Minh Đỉnh Danh Lam khắc vào đá. Người hướng dẫn ở đây vẫn kể rằng bốn chữ ấy do vua Lê Thánh Tông ban tặng, mang ý nghĩa lưu danh thơm cảnh đẹp. Dưới dòng chữ ấy, đã bao nhiêu thế hệ từng dừng chân, đứng đúng chỗ này và ngẩng lên nhìn đúng như vậy. Đây là lớp thời gian lâu đời hơn nhiều so với khu chùa mới bên dưới, và có lẽ chính vì vậy mà nó yên tĩnh, trầm mặc theo cách rất riêng.
Vào mùa lễ hội, chùa khai hội từ tháng Giêng, và không khí hội kéo dài đến hết tháng ba âm lịch, trọn cả một mùa xuân.
Chùa Bái Đính nằm trong vùng đệm của Quần thể danh thắng Tràng An, di sản thế giới được UNESCO công nhận. Chung quanh là nền đá vôi, những ngọn núi, hang động, rừng và sông nước. Chùa, núi và đá cùng nhau làm nên một không gian văn hóa rất riêng của Ninh Bình.
Đứng trên cao, gió núi thổi qua, và mỗi khi chuông đồng ngân lên, tiếng chuông lan dài trong thung lũng đá. Dưới chân là khu chùa mới trải xuống theo năm cấp, hai dãy La Hán đá xanh lặng lẽ nối nhau. Phía sau là ngọn núi cổ trầm mặc, nơi Hang Sáng và Động Tối vẫn nằm đó qua bao đời. Lên đến đây rồi, cách người ta giải thích cái tên Bái Đính, cúng bái trời đất, Phật thánh ở trên cao, bỗng thành ra thật dễ hiểu.
Một bên là quy mô lớn lao mới dựng. Một bên là sự tĩnh lặng nghìn năm. Giữa hai bên ấy, tiếng chuông cứ ngân, chậm rãi, xa dần, như vẫn đang gọi cả nhà lên núi.