Chùa Bích Động
Trên dãy núi đá vôi Trường Yên nhìn ra vùng Tam Cốc, có ba ngôi chùa không nằm trên đất bằng mà leo dần theo sườn núi từ chân lên gần đỉnh. Ba ngôi chùa đó là Bích Động.
Chùa Bích Động nằm trong khu Tam Cốc và Bích Động, một phần của Quần thể danh thắng Tràng An được UNESCO ghi danh năm hai nghìn mười bốn. Theo Trung tâm Xúc tiến du lịch Ninh Bình, chùa có nguồn gốc từ năm một nghìn bốn trăm hai mươi tám, ban đầu là ngôi chùa nhỏ trên núi. Đến năm một nghìn bảy trăm linh năm, hai nhà sư Trí Kiên và Trí Thể đến khu vực này, sửa sang và mở mang thành quần thể gồm ba chùa xếp theo thứ tự từ thấp lên cao. Chùa Hạ ở chân núi, chùa Trung ở lưng chừng núi Ngũ Nhạc, chùa Thượng gần đỉnh. Hai năm sau, năm một nghìn bảy trăm lẻ bảy, hai ông cho đúc chuông đồng, quả chuông đó đến nay vẫn còn treo tại Động Tối phía trên chùa Trung.
Năm một nghìn bảy trăm bảy mươi tư, chúa Trịnh Sâm đến thăm. Ông nhìn thấy núi đá, động hang, sông nước và cây cối xanh tươi, rồi đặt tên nơi này là Bích Động. Bích là xanh. Động là hang. Bích Động là hang xanh. Cái tên giản dị đó đã theo chùa suốt hơn hai trăm năm.
Cả nhà bắt đầu ở chùa Hạ dưới chân núi. Đây là ngôi chùa năm gian xây trên nền cao, thờ Phật. Từ đây, đi theo lối bậc đá uốn lượn lên khoảng một trăm hai mươi bậc để lên chùa Trung. Bước đi trên những bậc đá này là bước đi trong một mạch nối giữa đất và núi, giữa trần tục và không gian tâm linh.
Chùa Trung là điểm đặc biệt nhất của Bích Động. Ở đây một nửa không gian nằm trong lòng hang động, một nửa mở ra ngoài trời. Mái hang đá là trần của gian trong, ánh sáng từ ngoài chiếu vào gian ngoài. Hai thế giới này không tranh nhau, chúng cùng tạo nên một không gian thờ tự rất riêng. Trên vách núi trước chùa Trung còn có dòng chữ Bích Động khắc vào đá, gắn với tên do chúa Trịnh Sâm đặt.
Từ chùa Trung, tiếp tục leo gần bốn mươi bậc nữa lên chùa Thượng. Chùa Thượng còn gọi là chùa Đông, thờ Quan Âm Bồ Tát và nằm gần đỉnh núi Bích Động. Từ đây, cả nhà nhìn ra cảnh quan Tam Cốc bên dưới, núi đá, ruộng lúa, làng mạc và mặt nước sông Ngô Đồng ẩn hiện giữa những khoảng trống giữa núi. Trung tâm Xúc tiến du lịch Ninh Bình mô tả nhóm núi Ngũ Nhạc Sơn đứng đối diện trông như năm cánh sen hướng về núi Bích Động. Đây là cách hình dung trong tài liệu du lịch địa phương, giúp người tham quan có thêm một góc nhìn về cảnh quan quanh mình.
Bích Động được truyền miệng là Nam thiên đệ nhị động, nghĩa là động đẹp thứ hai của trời Nam sau động Hương Tích. Đây là danh xưng văn hóa lưu truyền theo thời gian, không phải xếp hạng khoa học, nhưng nó cho thấy người xưa đã coi Bích Động là điểm đặc biệt trong hàng trăm hang động của cả miền Bắc.
UNESCO mô tả vùng Tràng An nơi Bích Động tọa lạc là cảnh quan karst đá vôi nhiệt đới ẩm với thung lũng, vách đá dốc, hệ thống hang và đường nước ngầm. Khi đứng trong chùa Trung nhìn ra ngoài hoặc đứng trên chùa Thượng nhìn xuống, cả nhà đang nhìn thấy chính cái cảnh quan đó, được UNESCO nhận ra là giá trị toàn cầu.
Cả nhà hãy hình dung mình đang đứng giữa lưng chừng chùa Trung, một bên là lòng hang đá mát lạnh, một bên là trời xanh và gió núi. Trên cao kia, quả chuông đồng hơn ba trăm năm vẫn lặng lẽ treo trong Động Tối. Dưới chân là những bậc đá uốn lượn mòn vẹt theo bước chân bao thế hệ người hành hương. Và xa hơn nữa, sông Ngô Đồng vẫn lượn quanh chân núi, ruộng lúa vẫn xanh, đúng như cái tên Bích Động mà chúa Trịnh Sâm đã đặt từ mấy trăm năm trước. Hang xanh. Một màu xanh chưa bao giờ tắt.