Quần thể danh thắng Tràng An
Con thuyền nhỏ lặng lẽ rẽ nước, lách qua lòng một hang đá tối, rồi trôi ra giữa những ngọn núi đá vôi dựng đứng hai bên. Ở Tràng An, cảnh đẹp và lịch sử đan vào nhau đến mức không thể tách rời.
Năm hai nghìn không trăm mười bốn, UNESCO ghi danh Quần thể danh thắng Tràng An là Di sản thế giới hỗn hợp. Hỗn hợp có nghĩa là di sản này được công nhận cả về văn hóa lẫn thiên nhiên. Đó là điều không phổ biến, vì phần lớn di sản thế giới chỉ được công nhận về một trong hai. Tràng An đạt ba tiêu chí: một tiêu chí văn hóa, cùng hai tiêu chí thiên nhiên là cảnh quan thẩm mỹ và địa chất địa mạo.
Vùng di sản nằm trong tỉnh Ninh Bình, vùng lõi rộng hơn sáu nghìn hai trăm héc ta và vùng đệm rộng hơn sáu nghìn héc ta.
Tràng An đặc biệt về địa chất. Đây là cảnh quan núi đá vôi dạng tháp nhiệt đới ẩm ở giai đoạn tiến hóa muộn. Có nghĩa là những ngọn núi đá vôi nhọn và dốc đứng này không phải mới hình thành. Chúng là kết quả của quá trình bào mòn hàng triệu năm. Nước mưa có tính axit nhẹ thấm qua đá vôi, khoét dần từng ngách, từng hốc, tạo ra hệ thống hang ngầm và thung nước kín. Rồi khi mực biển thay đổi hàng chục nghìn năm trước, vùng đất này có lúc ngập, có lúc nổi, để lại những dấu vết địa chất rất đặc biệt.
Khảo sát các hang trong vùng còn cho thấy dấu tích hoạt động của con người trải dài hơn ba mươi nghìn năm. Ba mươi nghìn năm. Đó là từ trước khi nông nghiệp xuất hiện, khi con người còn săn bắt và hái lượm. Người tiền sử đã sống trong những cái hang này, đã để lại công cụ và xương thú.
Lịch sử gần hơn cũng không kém phần ấn tượng. Hoa Lư, một phần trong vùng di sản, từng là kinh đô của Việt Nam vào thế kỷ mười và mười một. Và Hành cung Vũ Lâm gắn với nhà Trần trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông. Đây là nơi các vua Trần dùng làm căn cứ trong những năm tháng kháng chiến, nơi gắn với sự kiện các vua Trần xuất gia tu hành, và nơi có đền thờ các vua Trần cùng Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn.
Trải nghiệm phổ biến nhất khi đến Tràng An là đi thuyền. Có mấy tuyến thuyền khác nhau, trong đó tuyến hai và tuyến ba là hai tuyến quen thuộc.
Tuyến ba có thể coi là tuyến thuyết minh căn bản nhất. Khởi hành từ Bến thuyền Tràng An, tuyến đi qua Đền Trình, Hang Đột, Hang Vân hay Hang Mây, Đền Suối Tiên, qua Núi Địa Linh và Núi Kim Quy, tiếp đến Hang Đại và kết thúc tại Hành cung Vũ Lâm trước khi quay về bến. Tổng thời gian khoảng hai tiếng rưỡi.
Điểm dừng đầu tiên là Đền Trình. Đền thờ các quan tứ trụ triều Đinh và hai vị quan giám sát. Đây là điểm thú vị vì nó nhắc nhở chúng ta rằng không gian Tràng An không chỉ là thiên nhiên, mà là thiên nhiên đã gắn với con người và lịch sử từ rất lâu.
Tiếp theo là Hang Đột, dài hơn một nghìn mét, và Hang Vân hay còn gọi là Hang Mây, dài gần chín trăm mét. Khi đi thuyền qua hai hang này, cả nhà sẽ thấy trần hang và vách đá phản chiếu xuống mặt nước, rồi bóng tối của hang, rồi lại ánh sáng bên kia cửa hang. Đây là trải nghiệm rất khó diễn tả bằng lời nhưng rất dễ nhớ.
Đền Suối Tiên là điểm dừng tiếp theo. Đền gắn với Thánh Quý Minh Đại Vương và lễ hội truyền thống diễn ra vào ngày mười tám tháng ba âm lịch.
Núi Địa Linh gắn với ý nghĩa linh khí, và Núi Kim Quy, tức Núi Rùa, gắn với biểu tượng trường tồn. Rùa là biểu tượng sống lâu và bền vững trong văn hóa Việt. Hang Đại là một trong những hang có lòng rộng nhất khu sinh thái Tràng An, dài một trăm năm mươi mét.
Cuối tuyến là Hành cung Vũ Lâm. Đây là điểm có mật độ công trình lịch sử dày nhất trong tuyến, với đền thờ các vua Trần, đền Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, chùa Thiên Phúc. Sau khi tham quan Hành cung, thuyền quay trở về bến.
Tuyến hai cũng đi qua Đền Suối Tiên, Núi Địa Linh, Núi Kim Quy, Hang Đại và Hành cung Vũ Lâm, nhưng đi qua bộ hang khác: Hang Lấm, Đền Cao Sơn, Hang Vạng và Hang Thánh Trượt. Thời gian tuyến hai khoảng hai đến hai tiếng rưỡi trên quãng đường thủy khoảng mười kilômét.
Tràng An không phải nơi đến để ngắm nhìn thụ động. Đây là nơi cả nhà ngồi trên thuyền và đi qua hàng nghìn năm lịch sử của đất nước trong vài tiếng đồng hồ. Từ những người săn bắt tiền sử ẩn náu trong hang đá, đến kinh đô Hoa Lư của vương triều Đinh, rồi căn cứ chiến đấu của nhà Trần, đến ngày hôm nay khi cả thế giới ghi danh nơi này là di sản chung của nhân loại. Thuyền chèo từng mét một, và câu chuyện dài ra theo từng nhịp chèo.