Quần thể danh thắng Tràng An
Có những nơi đẹp vì phong cảnh. Có những nơi đẹp vì lịch sử. Và có những nơi mà cả hai thứ đó đan xen vào nhau đến mức không thể tách rời. Tràng An là nơi như vậy.
Năm hai nghìn không trăm mười bốn, UNESCO ghi danh Quần thể danh thắng Tràng An là Di sản thế giới hỗn hợp. Hỗn hợp có nghĩa là di sản này được công nhận theo cả ba loại tiêu chí: tiêu chí văn hóa, tiêu chí cảnh quan thẩm mỹ và tiêu chí địa chất địa mạo. Đó là điều không phổ biến. Phần lớn di sản thế giới chỉ được công nhận theo một hoặc hai nhóm tiêu chí. Tràng An đạt cả ba.
Vùng di sản nằm trong tỉnh Ninh Bình, vùng lõi rộng hơn sáu nghìn hai trăm héc ta và vùng đệm rộng hơn sáu nghìn héc ta.
Để hiểu tại sao Tràng An đặc biệt về địa chất, cả nhà hãy nghe mô tả của UNESCO. Đây là cảnh quan karst tháp nhiệt đới ẩm ở giai đoạn tiến hóa muộn. Có nghĩa là những ngọn núi đá vôi nhọn và dốc đứng này không phải mới hình thành. Chúng là kết quả của quá trình bào mòn hàng triệu năm. Nước mưa có tính axit nhẹ thấm qua đá vôi, khoét dần từng ngách, từng hốc, tạo ra hệ thống hang ngầm và thung nước kín. Rồi khi mực biển thay đổi hàng chục nghìn năm trước, vùng đất này có lúc ngập, có lúc nổi, để lại những dấu vết địa chất rất đặc biệt.
Và theo UNESCO, khảo sát các hang trong vùng cho thấy dấu tích hoạt động của con người liên tục trong hơn ba mươi nghìn năm. Ba mươi nghìn năm. Đó là từ trước khi nông nghiệp xuất hiện, khi con người còn săn bắt và hái lượm. Người tiền sử đã sống trong những cái hang này, đã để lại công cụ và xương thú, và từ đó đến nay, con người chưa bao giờ rời bỏ vùng đất này.
Lịch sử gần hơn cũng không kém phần ấn tượng. Hoa Lư, một phần trong vùng di sản, từng là kinh đô của Việt Nam vào thế kỷ mười và mười một. Và Hành cung Vũ Lâm gắn với nhà Trần trong cuộc kháng chiến chống Nguyên - Mông. Trang Ban Quản lý mô tả đây là nơi các vua Trần dùng làm căn cứ trong những năm tháng kháng chiến, nơi gắn với sự kiện các vua Trần xuất gia tu hành, và nơi có đền thờ các vua Trần cùng Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn.
Trải nghiệm phổ biến nhất khi đến Tràng An là đi thuyền. Tuyến hai và tuyến ba là hai tuyến được Ban Quản lý Quần thể danh thắng Tràng An đăng tải thông tin lộ trình chính thức.
Tuyến ba có thể coi là tuyến thuyết minh căn bản nhất. Khởi hành từ Bến thuyền Tràng An, tuyến đi qua Đền Trình, Hang Đột, Hang Vân hay Hang Mây, Đền Suối Tiên, qua Núi Địa Linh và Núi Kim Quy, tiếp đến Hang Đại và kết thúc tại Hành cung Vũ Lâm trước khi quay về bến. Tổng thời gian khoảng hai tiếng rưỡi.
Điểm dừng đầu tiên là Đền Trình. Trang Ban Quản lý ghi đền thờ các quan tứ trụ triều Đinh và hai vị quan giám sát. Đây là điểm thú vị vì nó nhắc nhở chúng ta rằng không gian Tràng An không chỉ là thiên nhiên, mà là thiên nhiên đã gắn với con người và lịch sử từ rất lâu.
Tiếp theo là Hang Đột, dài hơn một nghìn mét, và Hang Vân hay còn gọi là Hang Mây, dài gần chín trăm mét. Khi đi thuyền qua hai hang này, cả nhà sẽ thấy trần hang và vách đá phản chiếu xuống mặt nước, rồi bóng tối của hang, rồi lại ánh sáng bên kia cửa hang. Đây là trải nghiệm rất khó diễn tả bằng lời nhưng rất dễ nhớ.
Đền Suối Tiên là điểm dừng tiếp theo. Trang Ban Quản lý ghi đền gắn với Thánh Quý Minh Đại Vương và lễ hội truyền thống diễn ra vào ngày mười tám tháng ba âm lịch.
Núi Địa Linh gắn với ý nghĩa linh khí, và Núi Kim Quy, tức Núi Rùa, gắn với biểu tượng trường tồn theo cách giải thích của Ban Quản lý. Rùa là biểu tượng sống lâu và bền vững trong văn hóa Việt. Hang Đại là hang có lòng rộng nhất trong tuyến, dài một trăm năm mươi mét.
Cuối tuyến là Hành cung Vũ Lâm. Đây là điểm có mật độ công trình lịch sử dày nhất trong tuyến, với đền thờ các vua Trần, đền Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, chùa Thiên Phúc. Sau khi tham quan Hành cung, thuyền quay trở về bến.
Tuyến hai cũng đi qua Đền Suối Tiên, Núi Địa Linh, Núi Kim Quy, Hang Đại và Hành cung Vũ Lâm, nhưng đi qua bộ hang khác: Hang Lấm, Đền Cao Sơn, Hang Vạng và Hang Thánh Trượt. Thời gian tuyến hai khoảng hai đến hai tiếng rưỡi trên quãng đường thủy khoảng mười kilômét.
Cả nhà ơi, Tràng An không phải nơi đến để ngắm nhìn thụ động. Đây là nơi cả nhà ngồi trên thuyền và đi qua hàng nghìn năm lịch sử của đất nước trong vài tiếng đồng hồ. Từ những người săn bắt tiền sử ẩn náu trong hang đá, đến kinh đô Hoa Lư của vương triều Đinh, rồi căn cứ chiến đấu của nhà Trần, đến ngày hôm nay khi UNESCO nhìn vào đây và nói: đây là nơi quan trọng với toàn nhân loại. Thuyền chèo từng mét một, và câu chuyện dài ra theo từng nhịp chèo.