Tam Cốc - Bích Động
Ở Tam Cốc, dòng sông không chịu đi vòng quanh núi. Nó xuyên thẳng qua lòng núi, không phải một lần, mà những ba lần.
Dòng sông ấy tên là Ngô Đồng. Ngồi trên một chiếc thuyền nan nhỏ, trôi chậm theo mặt nước, người ta thấy hai bên bờ, sau những thửa ruộng, là những khối núi đá vôi dựng thẳng đứng, xanh xám và im lặng. Có đoạn, núi áp sát mặt nước đến mức con thuyền như đang đi giữa một hẻm núi khổng lồ. Vậy mà ngay dưới chân những vách đá ấy, ruộng lúa vẫn xanh rồi vàng theo mùa, và những xóm làng nhỏ vẫn nép mình trong các khoảng trũng giữa núi.
Đây là Tam Cốc, Bích Động, một phần của Quần thể danh thắng Tràng An. Năm hai nghìn không trăm mười bốn, UNESCO ghi danh Tràng An là di sản thế giới hỗn hợp, được trân trọng cả vì thiên nhiên lẫn vì văn hóa. Du khách hay gọi vui vùng này là vịnh Hạ Long trên cạn, vì núi đá ở đây mọc lên giữa đồng lúa, chứ không phải giữa biển.
Cái tên Tam Cốc có nghĩa giản dị là ba hang: Hang Cả, Hang Hai và Hang Ba. Cả ba đều do dòng Ngô Đồng kiên nhẫn xuyên qua lòng núi mà thành.
Khi thuyền tới cửa hang thứ nhất, vách núi sừng sững chắn ngang trước mặt. Trần đá hạ thấp dần, bóng tối dày lên quanh mạn thuyền, và tiếng nước vỗ nhẹ vào vách đá bỗng nghe rõ hơn bao giờ hết. Đến đoạn này, có khi cả nhà sẽ nín thở mà không hay. Rồi phía trước hé ra một vệt sáng. Vệt sáng lớn dần, hang mở ra ở phía bên kia núi, và cảnh quan lại bày ra trước mắt như một tấm màn vừa được kéo lên.
Ba hang là ba lần tối, ba lần sáng. Hang Cả, rồi Hang Hai, rồi Hang Ba. Mỗi lần ra khỏi bóng tối là một lần thấy núi, thấy trời, thấy ruộng như mới nhìn lần đầu. Cả chuyến thuyền đi và về hết khoảng hai giờ.
Vào mùa lúa chín, nơi đây có cả một lễ hội mang cái tên rất đẹp: Sắc vàng Tam Cốc, Tràng An. Có năm, cánh đồng lúa của lễ hội rộng tới hai mươi hai héc ta, ngả vàng giữa những vách núi xám, ngồi trên thuyền nhìn ra chỉ thấy một màu óng ả. Cũng năm ấy, ngay khu vực Hang Hai, người ta còn làm cả một bức tranh lúa rộng hơn mười nghìn mét vuông, lớn hơn cả một sân bóng đá.
Vì sao núi ở đây lại đứng thẳng như thế? Câu trả lời nằm trong chính hòn đá. Tràng An là một vùng cảnh quan tháp karst nhiệt đới ẩm, tức là núi đá vôi đã trải qua hàng triệu năm bị nước và thời gian đẽo gọt. Những khối núi đứng thẳng, những thung lũng trũng kín, những hệ thống hang ngầm và các đường nước nối thông nhau, tất cả đều là dấu vết của một quá trình địa chất rất dài.
Và trong chính vùng đá vôi này, con người đã để lại dấu tích cư trú từ hơn ba mươi nghìn năm trước. Vì tất cả những điều ấy, UNESCO ghi danh Tràng An theo ba tiêu chí, tiêu chí năm, bảy và tám. Một là dấu chân con người sống cùng núi đá qua bao thiên niên kỷ. Hai là vẻ đẹp thiên nhiên hiếm có. Ba là câu chuyện địa chất của trái đất hiện trên từng ngọn núi.
Rời thuyền, hành trình còn tiếp trên đất liền. Cùng một chặng với Tam Cốc còn có Đền Thái Vi, Động Tiên và chùa Bích Động, mỗi nơi giữ một lớp câu chuyện riêng.
Đền Thái Vi nằm ở thôn Văn Lâm, mang theo ký ức của triều Trần thế kỷ mười ba. Đền thờ các vua Trần như Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, cùng những vị khác của triều đại đã dẫn dắt dân tộc đi qua ba cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông. Vùng Vũ Lâm quanh đây từng là căn cứ chiến lược của nhà Trần.
Năm một nghìn chín trăm chín mươi bốn, đền được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia. Khi bước vào, hãy nhìn thật kỹ: cột đá cao hơn ba mét, sân rồng, Ngũ Đại môn, và gác chuông hai tầng tám mái.
Rồi đến chùa Bích Động, một trong những ngôi chùa cổ đẹp nhất của vùng Tràng An. Năm một nghìn bảy trăm lẻ năm, hai nhà sư Trí Kiên và Trí Thể tìm đến nơi này. Hai sư tu bổ, mở mang, để rồi ở đây có ba ngôi chùa nối nhau từ thấp lên cao theo sườn núi: chùa Hạ, chùa Trung và chùa Thượng.
Gần bảy mươi năm sau, năm một nghìn bảy trăm bảy mươi bốn, chúa Trịnh Sâm ghé thăm. Ông nhìn thấy núi đá, động hang, sông nước và cây cối xanh mướt, bèn đặt cho nơi này cái tên Bích Động, nghĩa là động xanh. Một cái tên giản dị, vậy mà đã theo ngôi chùa suốt hơn hai trăm năm đến tận hôm nay.
Điều lạ ở Bích Động là chùa không chỉ đứng cạnh núi, mà còn sống ở trong núi. Chùa Trung nằm lưng chừng núi, nửa nép trong lòng hang đá, nửa mở ra ngoài trời. Từ chùa Hạ lên chùa Trung, khách leo khoảng một trăm hai mươi bậc đá. Cả nhà cứ đếm thử từng bậc, đếm tới một trăm đã thấy dài, mà vẫn còn một quãng nữa. Từ chùa Trung, leo thêm gần bốn mươi bậc là lên tới chùa Thượng, nơi thờ Quan Âm Bồ Tát.
Ở đây, kiến trúc Phật giáo và núi đá karst không tách rời nhau. Chùa là một phần của núi, và núi cũng là phần không thể thiếu của chùa.
Từ lâu, người xưa đã truyền miệng gọi Bích Động là Nam thiên đệ nhị động, nghĩa là động đẹp thứ hai của trời Nam. Đó là một danh xưng văn hóa, không phải một bảng xếp hạng khoa học. Nhưng chỉ riêng danh hiệu ấy cũng đủ thấy người xưa đã yêu vùng đất này đến nhường nào.
Đứng trên chùa Thượng nhìn ra, cả một bức tranh hiện lên trước mắt. Sông uốn qua đồng lúa, núi xếp tầng tầng lớp lớp ra tận chân trời. Đâu đó sau những ngọn núi ấy, dòng Ngô Đồng vẫn lặng lẽ chui vào lòng núi. Một chiếc thuyền nan nhỏ đang trôi vào bóng tối của Hang Cả, và ở phía bên kia núi, ánh sáng đang chờ nó.