Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử
Có những vùng đất thiên nhiên và văn hóa không tách rời nhau. Tây Yên Tử là một trong những nơi như vậy.
Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử nằm ở sườn tây dãy Yên Tử, thuộc cánh cung Đông Triều. Vùng rừng này trải qua các xã An Lạc, Thanh Sơn, Thanh Luận của huyện Sơn Động và xã Lục Sơn của huyện Lục Nam. Từ sau Nghị quyết hai trăm linh hai năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, khu vực này thuộc tỉnh Bắc Ninh.
Theo Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học, rừng Yên Tử phân bố từ khoảng hai trăm mét đến hơn một nghìn mét so với mực nước biển. Địa hình dốc và phức tạp. Điều tra sơ bộ ghi nhận bảy trăm hai mươi tám loài thực vật và hai trăm hai mươi sáu loài động vật. Đây là một hệ sinh thái đa dạng và còn khá nguyên vẹn so với nhiều vùng rừng khác ở Đông Bắc Việt Nam.
Nhưng điều làm Tây Yên Tử khác biệt không chỉ là số liệu sinh học. Trong vùng còn lưu giữ nhiều di tích cổ thời Lý, Trần: Am Vãi, Suối Mỡ và Hồ Bấc, Huyền Sơn, Khám Lạng, Hòn Tháp và Yên Mã. Phần lớn gắn với Phật giáo Trúc Lâm do vua Trần Nhân Tông sáng lập. Khi đi qua rừng Tây Yên Tử, ta không chỉ đi qua một khu sinh thái mà còn đi qua một hành lang văn hóa từng kết nối vùng đồng bằng với non thiêng Yên Tử hàng trăm năm trước.
Người ta đến Tây Yên Tử qua Khu du lịch tâm linh sinh thái Tây Yên Tử, một điểm du lịch liền kề khu bảo tồn. Trong khu du lịch có quảng trường trung tâm, vườn ngũ hành, đồi vô cực, chùa Hạ, tuyến cáp treo và chùa Thượng. Cáp treo dài hai phẩy một cây số với bốn mươi lăm cabin, đưa khách lên cao nhìn xuống biển rừng trải dài dưới chân.
Bên trong khu bảo tồn, có những tuyến sinh thái dẫn vào sâu hơn. Một tuyến đi từ Đồng Thông lên Chùa Đồng. Một tuyến khác đến thác Ba Tia, đường mòn ven suối róc rách dưới tán cây. Rồi còn tuyến vào làng Biểng, Vũng Tròn và Khe Rỗ, nơi tiếng nước chảy lấn át mọi âm thanh khác. Xa hơn, tuyến đến Nước Vàng và thác Giót mang lại cảm giác của một chuyến đi thực sự vào rừng sâu.
Khi đứng trên cáp treo nhìn xuống biển rừng Tây Yên Tử, hoặc khi nghe tiếng suối trong vắt ở Khe Rỗ hay thác Ba Tia, cả nhà đang trong một không gian hiếm gặp ở vùng Đông Bắc: rừng còn dày, di tích còn đó, và sợi dây giữa thiên nhiên với lịch sử chưa bị đứt.
Tây Yên Tử nhắc rằng núi Yên Tử không chỉ thuộc về phía Quảng Ninh. Sườn tây cũng có cung đường rừng của mình, và một ký ức Phật giáo Trúc Lâm vẫn còn nguyên vẹn, chờ người đến lắng nghe.