Khu di tích Khởi nghĩa Yên Thế
Gần ba mươi năm. Đó là khoảng thời gian nghĩa quân Yên Thế trụ vững trên vùng rừng núi trung du Bắc Bộ, chiến đấu chống lại đội quân có vũ khí tối tân hơn nhiều lần.
Khu di tích Khởi nghĩa Yên Thế là nơi cả nhà có thể đặt chân vào không gian ấy. Từ thành phố Bắc Giang, khu di tích nằm khoảng hai mươi tám cây số về phía tây bắc.
Ngày mười tháng năm năm hai nghìn không trăm mười hai, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số năm trăm bốn mươi tám xếp hạng Di tích lịch sử Những địa điểm Khởi nghĩa Yên Thế là Di tích quốc gia đặc biệt. Toàn bộ hệ thống gồm hai mươi ba điểm di tích trải rộng trên bốn huyện cũ của Bắc Giang. Đây không phải một nơi gắn với một trận đánh đơn lẻ. Đây là dấu vết của cả một đời sống căn cứ kéo dài gần ba thập kỷ.
Theo Cục Di sản văn hóa, cuộc khởi nghĩa Yên Thế diễn ra từ năm một nghìn tám trăm tám mươi tư đến năm một nghìn chín trăm mười ba, gắn với nhiều thủ lĩnh nghĩa quân. Hoàng Hoa Thám, tức Đề Thám, là người đưa phong trào lên quy mô lớn nhất. Ông xuất thân từ tầng lớp nông dân. Lực lượng của ông cũng phần lớn là nông dân. Sức mạnh của nghĩa quân không đến từ vũ khí mà đến từ địa thế, từ rừng núi quen thuộc, từ mạng lưới đình làng, đền chùa và sự hậu thuẫn của người dân địa phương.
Hành trình tham quan khu trung tâm thường bắt đầu ở Đền Thề.
Cái tên này gắn với nghi lễ ra quân của nghĩa quân Yên Thế. Trước khi xuất trận, các tướng sĩ tổ chức hội thề, cắt máu ăn thề, uống rượu thể hiện quyết tâm chống Pháp và bảo vệ căn cứ. Trang du lịch Bắc Giang ghi ngôi đền ban đầu chỉ lợp tranh tre nứa lá, nhỏ và đơn sơ. Đến năm một nghìn tám trăm chín mươi bảy, trong thời kỳ hòa hoãn lần hai, Hoàng Hoa Thám cho tu sửa bằng gỗ lim. Ngôi đền cả nhà nhìn thấy hôm nay mang dấu ấn của lần tu sửa ấy.
Từ Đền Thề, cả nhà đi đến tượng đài Hoàng Hoa Thám. Đây là điểm dâng hương, tưởng niệm người thủ lĩnh. Hình tượng Đề Thám trong ký ức dân gian và sử sách gắn liền với hình ảnh người áo vải, đi rừng quen hơn đi phố, hiểu địa thế Yên Thế như lòng bàn tay. Chính đặc điểm đó đã giúp nghĩa quân đánh cầm cự được lâu như vậy.
Tiếp theo là Nhà trưng bày Khởi nghĩa Yên Thế. Đây là nơi cả nhà có thể nhìn thấy cuộc khởi nghĩa không chỉ là vài trận đánh. Bản đồ hệ thống di tích cho thấy một mạng lưới đồn, đình, đền, chùa trải khắp bốn huyện. Ảnh tư liệu, hiện vật sinh hoạt và vũ khí cho thấy nghĩa quân xây dựng cả một đời sống căn cứ. Nguồn Cục Di sản văn hóa ghi nhiều hiện vật liên quan trực tiếp đến khởi nghĩa hiện được bảo quản và trưng bày tại đây.
Điểm cuối trong hành trình trung tâm là Đồn Phồn Xương, còn được gọi là Đồn Gồ hoặc Đồn Cụ. Trang du lịch ghi đồn nằm phía nam một quả đồi cao gần hai mươi mét, xây dựng năm một nghìn tám trăm chín mươi tư để trấn giữ con đường độc đạo vào căn cứ. Đây là đại bản doanh của nghĩa quân, là nơi ở và sinh hoạt của Hoàng Hoa Thám và gia đình, đồng thời là nơi tiếp đón các sĩ phu yêu nước đương thời từ khắp nơi tìm đến.
Nếu cả nhà có thêm thời gian và muốn hiểu sâu hơn, có thể mở rộng sang sáu điểm còn lại trong nhóm chín di tích ở khu vực Yên Thế.
Đồn Hố Chuối là căn cứ phòng thủ kiên cố. Trang du lịch Bắc Giang ghi cuối năm một nghìn tám trăm chín mươi, đầu năm một nghìn tám trăm chín mươi mốt, nghĩa quân dưới quyền Hoàng Hoa Thám đã chống lại nhiều cuộc tấn công lớn của Pháp tại đây.
Chùa Thông là nơi diễn ra cuộc thương thuyết đặc biệt năm một nghìn tám trăm chín mươi tư. Theo nguồn du lịch Bắc Giang, cuộc đàm phán kéo dài mười lăm ngày, đến ngày hai mươi ba tháng mười năm một nghìn tám trăm chín mươi tư hai bên đạt thỏa thuận ngừng chiến. Pháp thả tù binh và trả tiền chuộc mười lăm nghìn franc. Đề Thám được quyền cai quản bốn tổng trong ba năm. Đây là một trong những thỏa thuận hiếm có mà một lực lượng kháng chiến vũ trang ở Việt Nam thời đó đạt được.
Chùa Lèo là vị trí tiền tiêu, quan sát đường vào đồn Phồn Xương. Đình Dĩnh Thép là nơi diễn ra hội nghị củng cố tổ chức nghĩa quân năm một nghìn tám trăm tám mươi tám và sự kiện bầu thủ lĩnh, trao trả tù binh năm một nghìn tám trăm chín mươi tư.
Câu ca dân gian còn lưu truyền tại vùng Yên Thế: đất này là đất Cụ Đề, Tây lên thì có Tây về thì không.
Mỗi năm vào tháng ba, lễ hội Yên Thế được tổ chức tại khu di tích, với nghi thức dâng hương tưởng niệm Hoàng Hoa Thám. Lễ hội Yên Thế đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm hai nghìn không trăm mười hai.
Khi đứng ở khu trung tâm Phồn Xương, nhìn vào Đền Thề hay Đồn Phồn Xương, cả nhà đang đứng ở nơi mà gần ba mươi năm trước là vùng đất không an bình. Nghĩa quân Yên Thế không phải quân đội chính quy. Họ là người dân cầm súng, cầm giáo, dùng rừng núi để bảo vệ làng quê của mình. Cục Di sản văn hóa đánh giá đây là cuộc khởi nghĩa nông dân lớn và kéo dài nhất vào cuối thế kỷ mười chín đầu thế kỷ hai mươi. Kéo dài đến năm một nghìn chín trăm mười ba, tức là qua cả ba thế hệ người dân Yên Thế.
Điều đó không phải do may mắn. Đó là sức bền của một cộng đồng gắn kết trên vùng đất của mình.