Chùa Vĩnh Nghiêm
Ngày mười hai tháng bảy năm hai nghìn hai mươi lăm, UNESCO chính thức ghi danh quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc vào Danh sách Di sản Thế giới. Và trong chuỗi di sản ấy, chùa Vĩnh Nghiêm là mắt xích về kinh sách, thể chế và sự lưu truyền của Phật giáo Trúc Lâm qua nhiều thế kỷ.
Cả nhà đang đứng trước chùa Vĩnh Nghiêm, còn gọi là chùa Đức La. Nơi này thuộc vùng Bắc Giang cũ, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh sau sáp nhập hành chính hai tỉnh.
Câu chuyện của chùa bắt đầu từ thế kỷ mười một. Theo Ban Tôn giáo Chính phủ, chùa được xây dựng vào đầu thế kỷ mười một với tên Chúc Thánh, hoàn thành năm một nghìn không trăm mười sáu. Sang thế kỷ mười ba, vua Trần Nhân Tông cho mở rộng và đổi tên thành Vĩnh Nghiêm, nghĩa là vĩnh viễn nghiêm trang, bền vững.
Tên Vĩnh Nghiêm không chỉ là tên gọi. Nó phản ánh vai trò mà ngôi chùa này đã đảm nhận trong lịch sử Phật giáo Việt Nam. Đây là chốn tổ của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, một thiền phái Phật giáo thuần Việt ra đời dưới thời nhà Trần. Ba vị Trúc Lâm tam tổ, tức ba vị tổ sư đầu tiên, đều gắn với chùa này. Thứ nhất là Phật hoàng Trần Nhân Tông, vị vua đã nhường ngôi, lên núi tu hành và sáng lập thiền phái. Thứ hai là Pháp Loa, người kế thừa và phát triển. Thứ ba là Huyền Quang, người hoàn thiện và truyền lại. Cả ba đều đã trụ trì, thuyết pháp và đào tạo tăng đồ tại đây.
Tượng của ba vị hiện đặt tại Nhà Tổ đệ nhất. Theo báo Quân đội nhân dân bản tiếng Anh, ba pho tượng gỗ mít thế kỷ mười chín này đã được công nhận là bảo vật quốc gia năm hai nghìn hai mươi bốn. Tượng Trần Nhân Tông đặt giữa, Pháp Loa bên phải, Huyền Quang bên trái.
Đi theo trục kiến trúc chính của chùa, cả nhà sẽ qua tam quan, qua sân chùa có tấm bia đá xanh lục giác ghi công đức tu sửa chùa năm một nghìn sáu trăm linh sáu, vào tòa Tam Bảo, rồi sang Nhà Tổ, gác chuông, hành lang và vườn tháp. Gác chuông hai tầng mái, cao gần tám mét, là điểm nhìn đẹp trong toàn khu. Chuông đồng treo tầng trên được đúc vào tháng mười hai năm Minh Mệnh thứ mười một, tức năm một nghìn tám trăm ba mươi.
Nhưng điểm thuyết minh quan trọng nhất của Vĩnh Nghiêm không phải kiến trúc. Đó là kho mộc bản.
Mộc bản Vĩnh Nghiêm là tên chỉ bộ sưu tập gồm ba nghìn không trăm năm mươi bản khắc gỗ, chứa chín đầu sách lớn. Theo tổ chức MOWCAP, bộ mộc bản được khắc trong giai đoạn một nghìn tám trăm bảy mươi mốt đến một nghìn chín trăm ba mươi hai, chứa kinh Phật và tài liệu của Thiền phái Trúc Lâm bằng chữ Nôm. Chữ Nôm là chữ viết của người Việt, được tạo ra dựa trên chữ Hán để ghi âm tiếng Việt. Việc kinh sách thiền phái được khắc bằng chữ Nôm là một minh chứng cho sự thuần Việt hóa của Trúc Lâm.
Ngày mười sáu tháng năm năm hai nghìn mười hai, bộ mộc bản được ghi danh trong Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Cả nhà thử hình dung điều này. Hơn ba nghìn bản khắc gỗ. Mỗi bản là một trang kinh, một trang giáo pháp, một trang truyền thừa. Được khắc tay, bảo quản qua nhiều thế kỷ, sống sót qua chiến tranh, thay đổi, mất mát. Và đến giờ vẫn ở đây, tại chùa này.
Khu vườn tháp bên phải sân chùa có tám bảo tháp, là nơi đặt xá lị của các vị sư tổ kế thừa trụ trì chùa qua nhiều đời.
Chùa Vĩnh Nghiêm không phải là nơi để nhìn và đi. Đây là nơi để dừng lại, để lắng nghe câu chuyện về một thiền phái đã chọn núi rừng Việt Nam làm nơi hình thành, về những người đã khắc từng chữ lên gỗ để truyền đạo, và về một dân tộc đã giữ lại tất cả những điều đó qua nhiều trăm năm biến động.