Khu di tích Chiến thắng Xương Giang
Năm một nghìn bốn trăm hai mươi bảy. Một thành trì ở vùng đất Bắc Giang cũ vừa bị hạ sau hơn chín tháng bao vây. Sự kiện đó được gọi là Chiến thắng Xương Giang, và nó góp phần kết thúc hai mươi năm đô hộ của nhà Minh tại Đại Việt.
Khu di tích Chiến thắng Xương Giang hôm nay là nơi tưởng niệm và tìm hiểu về giai đoạn lịch sử ấy. Di tích tọa lạc tại thành phố Bắc Giang. Ngày ba mươi mốt tháng mười hai năm hai nghìn không trăm mười chín, Thủ tướng Chính phủ ký quyết định số một nghìn chín trăm năm mươi tư, xếp hạng đây là Di tích quốc gia đặc biệt.
Câu chuyện lịch sử bắt đầu từ cuối năm một nghìn bốn trăm hai mươi sáu. Lúc đó, nghĩa quân Lam Sơn do Lê Lợi, Nguyễn Trãi và các tướng lĩnh chỉ huy đã bao vây thành Xương Giang theo chiến lược mà sử gọi là "vây thành diệt viện". Thay vì tấn công trực diện vào thành, nghĩa quân vừa siết chặt vòng vây thành, vừa dàn quân chặn các đợt viện binh từ phương Bắc xuống. Quân tiếp viện bị đánh tan. Thành bị cô lập. Sau hơn chín tháng, Xương Giang thất thủ.
Chiến thắng Xương Giang là một mốc quan trọng trong giai đoạn cuối của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, góp phần chấm dứt ách đô hộ hai mươi năm của nhà Minh và khôi phục nền độc lập của Đại Việt.
Khu di tích được xây dựng trên diện tích mười héc ta, hoàn thành giai đoạn đầu vào năm hai nghìn không trăm mười bảy. Trung tâm quần thể là Đền Xương Giang, rộng một phẩy ba héc ta. Từ cổng bước vào, không gian mở ra theo từng lớp: cổng tam quan, nghi môn, bình phong, rồi đến sân chính lát đá với lầu chuông, lầu trống đứng hai bên. Phía trong là tòa tiền tế, tòa thiêu hương và tòa chính cung.
Tòa tiền tế là nơi tổ chức tế các anh hùng nghĩa sĩ Lam Sơn vào dịp lễ và ngày hội.
Tòa thiêu hương có một đỉnh đồng lớn. Mặt trước đỉnh khắc ba di sản văn hóa của vùng Bắc Giang, mặt sau khắc toàn cảnh lễ hội Xương Giang.
Tòa chính cung là điểm cuối của hành trình. Ở đó có ban thờ Hoàng đế Lê Lợi và các ban thờ tướng lĩnh, tiền quân, hậu quân của nghĩa quân Lam Sơn.
Một chi tiết đặc biệt cả nhà có thể để ý khi vào tòa đền chính: trong đó có một viên gạch thế kỷ mười lăm được lấy từ khu di tích Lam Kinh, kinh đô đầu tiên của nhà Lê sau khi đất nước thống nhất. Viên gạch ấy không chỉ là hiện vật. Nó là sợi dây nối giữa hai địa điểm trong cùng một cuộc khởi nghĩa: Lam Kinh ở Thanh Hóa là nơi xuất phát, Xương Giang là nơi trận quyết định diễn ra.
Lễ hội Xương Giang diễn ra hằng năm vào ngày mùng sáu và mùng bảy tháng Giêng âm lịch, là dịp cộng đồng địa phương tưởng nhớ các anh hùng nghĩa sĩ Lam Sơn và duy trì đời sống văn hóa truyền thống của vùng đất này.
Khu di tích Chiến thắng Xương Giang là không gian tưởng niệm được xây mới để kể lại một câu chuyện rất cũ. Câu chuyện về một cuộc vây hãm, một chiến thắng và một nền độc lập được giành lại sau hai mươi năm mất đi.