Khu di tích Trương Định
Có những câu chuyện chỉ hiểu được khi đứng trước một ngôi mộ và nhìn vào cái bia. Bia mộ Trương Định từng có một dòng chữ mà người Pháp cho đục đi.
Dòng chữ đó là "Bình Tây Đại Tướng quân". Không phải triều đình phong, đó là nhân dân tự tôn. Khi Pháp chiếm thành Định Tường và triều đình Huế đã ký hòa ước, Trương Định không về. Ông ở lại, tiếp tục đánh. Người dân miền Tây gọi ông là Bình Tây Đại nguyên soái. Và vì bia mộ ghi danh hiệu đó, Pháp bắt đục bỏ. Cục Di sản văn hóa xác nhận chi tiết này.
Hệ thống Di tích Khởi nghĩa Trương Định ở vùng Gò Công, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp sau sáp nhập hành chính, được Cục Di sản văn hóa mô tả gồm năm điểm: Mộ và đền thờ Trương Định, Lũy Pháo đài, Đền thờ Trương Định ở Gia Thuận, Đám lá tối trời và Ao Dinh. Ngày mười tám tháng bảy năm hai nghìn không trăm hai mươi tư, hệ thống di tích này được Thủ tướng Chính phủ ký xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.
Trương Định sinh năm một nghìn tám trăm hai mươi tại Bình Sơn, Quảng Ngãi. Theo nguồn du lịch địa phương, cha ông là Trương Cầm, giữ chức lãnh binh tỉnh Gia Định; ông theo cha vào Nam, lập nghiệp và được triều đình phong chức Quản cơ. Khi quân Pháp xâm lược, ông tham gia kháng chiến. Sau khi thành Định Tường thất thủ, tháng tư năm một nghìn tám trăm sáu mươi mốt, Trương Định về Tân Hòa xây dựng căn cứ.
Điểm trung tâm để bắt đầu là Mộ và đền thờ Trương Định tại phường Gò Công. Sau khi ông tuẫn tiết ngày hai mươi tháng tám năm một nghìn tám trăm sáu mươi tư, bà Trần Thị Sanh, vợ thứ của ông, tổ chức tang lễ và xây mộ bằng đá ong với hồ vôi ô dước. Bia trước mộ bị Pháp đục bỏ. Khoảng năm một nghìn chín trăm ba mươi đến một nghìn chín trăm ba mươi mốt, gia đình Đốc Phủ Hải và bà Huỳnh Thị Điệu trùng tu mộ, thay bia mới; bia cuối mộ khắc hai chữ "Trung Nghĩa". Hai chữ ấy là cách người Gò Công cô đọng nhất khi nhớ về Trương Định.
Năm một nghìn chín trăm bảy mươi ba, nhân dân địa phương xây đền thờ cạnh mộ với kích thước mười sáu phẩy năm mét nhân mười ba phẩy hai mét, cao mười mét. Trong đền, ảnh Trương Định đặt ở bàn thờ chính, hai bên có tả văn ban và hữu võ bá, tưởng niệm những người văn võ đã cùng ông tham gia cuộc khởi nghĩa.
Ở Gia Thuận, sau khi Trương Định tuẫn tiết, người dân lập đền thờ ông. Do nằm trong vùng địch kiểm soát, đền ban đầu chỉ là công trình tre lá khoảng mười hai mét vuông, gọi là Đình Gia Thuận. Trải qua nhiều lần phá hủy, xây lại, đến năm một nghìn chín trăm năm mươi sáu nhân dân Gia Thuận xây dựng lại trên nền cũ. Sự kiên trì ấy cho thấy việc tưởng niệm Trương Định không bị đứt đoạn trong đời sống địa phương.
Đám lá tối trời là nơi Trương Định lập căn cứ và viết hịch kêu gọi nhân dân Nam kỳ lục tỉnh đứng lên chống Pháp. Cục Di sản văn hóa mô tả: đây là vùng gần Gia Thuận, vào thập niên một nghìn tám trăm sáu mươi rậm dừa nước đến mức vào ban ngày vẫn tối om, đó là nguồn gốc tên gọi. Đây không phải tên trang trí du lịch. Đây là địa danh thật, sinh ra từ một điều kiện tự nhiên rất cụ thể.
Ao Dinh là địa điểm tưởng niệm gắn với giây phút cuối cùng của Trương Định. Đêm mười chín rạng ngày hai mươi tháng tám năm một nghìn tám trăm sáu mươi tư, Huỳnh Văn Tấn dẫn quân Pháp bao vây nơi trú ngụ của ông và nghĩa quân. Trương Định bị thương khi mở vòng vây và tuẫn tiết tại vuông Dinh. Sau đó, người dân địa phương đào ao chứa nước ngọt ở vị trí đó và gọi là Ao Dinh hoặc Ao Vinh.
Lũy Pháo đài gốc là Đồn Từ Linh do triều Nguyễn xây năm Minh Mạng thứ mười lăm, tức năm một nghìn tám trăm ba mươi tư, để bảo vệ Cửa Tiểu. Sau đó nghĩa quân Trương Định dùng làm chiến lũy. Cục Di sản văn hóa mô tả lũy hình lục giác, diện tích khoảng ba nghìn mét vuông, có thành đất đắp cao, hào nước, gò Thổ Sơn làm đài quan sát.
Lễ giỗ Trương Định diễn ra ngày hai mươi tháng tám dương lịch hằng năm, tại Gò Công và Gia Thuận, có lễ rước linh và dâng hoa tại tượng đài. Cục Di sản văn hóa ghi lễ hội đã được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Trương Định nhắc cả nhà về một thứ không dễ mô tả: sự chọn lựa khi không còn ai yêu cầu phải chọn. Triều đình đã ký hòa ước. Ông không bắt buộc phải tiếp tục. Ông tiếp tục vì người dân muốn ông tiếp tục. Đó là lý do hai chữ "Trung Nghĩa" trên bia mộ không phải sự tự đề cao, đó là cách cộng đồng nói lời cảm ơn với người đã không bỏ đi.