Nhà Đốc Phủ Hải
Cả nhà thử tưởng tượng một ngôi nhà đứng ở ngã tư văn hóa.
Nhìn từ đường Hai Bà Trưng, ngôi nhà có dáng vẻ của một biệt thự Pháp: mặt tiền có vòm cửa kiểu Roman, phù điêu, cửa gỗ lá sách. Nhưng khi bước vào trong, cả nhà sẽ gặp không gian hoàn toàn khác. Bao lam gỗ chạm khắc các đề tài mai, lan, cúc, trúc. Hoành phi và liễn đối viết bằng Hán tự. Tượng thờ và án thờ theo truyền thống Việt Nam. Đồ gỗ khảm xà cừ, bàn đá cẩm thạch, đồ sứ. Và đèn trần kiểu châu Âu.
Đây là Nhà Đốc Phủ Hải, một trong những ngôi nhà cổ nổi tiếng nhất vùng Gò Công.
Ngôi nhà tọa lạc tại số bốn mươi chín đường Hai Bà Trưng, phường Long Thuận, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp. Năm một nghìn chín trăm chín mươi tư, ngôi nhà được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
Câu chuyện lịch sử ngôi nhà phức tạp hơn một tờ bảng thuyết minh. Các tài liệu không hoàn toàn thống nhất về mốc khởi dựng: một số ghi bà Trần Thị Sanh dựng nhà năm một nghìn tám trăm chín mươi, trong khi nhiều tư liệu khác cho rằng nền nhà ban đầu có thể đã có từ giữa thập niên một nghìn tám trăm sáu mươi, rồi qua các đời được tôn tạo và mở rộng. Điều chắc chắn là: nguồn gốc ngôi nhà gắn với bà Trần Thị Sanh và gia đình Gò Công, còn dáng vẻ dinh thự Đốc Phủ Hải như chúng ta thấy hôm nay hình thành qua nhiều lớp xây dựng.
Tên gọi Đốc Phủ Hải gắn với ông Nguyễn Văn Hải, chồng bà Huỳnh Thị Điệu. Ông về ở rể trong ngôi nhà và sau được phong hàm đốc phủ. Khi trùng tu, ông xây thêm phần tiền sảnh theo kiến trúc Tây, tường gạch dày, phù điêu kiểu Roman vào khoảng năm một nghìn tám trăm chín mươi lăm đến một nghìn chín trăm. Đó là lý do mặt tiền trông như biệt thự Pháp nhưng không gian bên trong vẫn giữ nếp nhà truyền thống Nam Bộ.
Khi quan sát bên ngoài, cả nhà chú ý vòm cửa, phù điêu và kiểu cửa lá sách. Đây là phần do ông Hải xây thêm, mang đặc trưng của kiến trúc thuộc địa Pháp cuối thế kỷ mười chín ở Nam Bộ.
Bước vào bên trong, trọng tâm chuyển sang bao lam, hoành phi, liễn đối và đố cửa. Các mảng chạm khắc trong nhà mang đề tài phong phú: mai, lan, cúc, trúc theo tứ quý, cùng chùm nho, sóc, dơi, hoa lá, chim trĩ, hươu nai, sư tử, chim ưng. Mỗi đề tài mang một ý nghĩa biểu tượng riêng trong nghệ thuật trang trí truyền thống Nam Bộ.
Nhóm hiện vật nội thất là điểm thu hút nhiều sự chú ý nhất. Trong nhà còn lưu giữ giường thất bảo, bàn ghế và tủ khảm xà cừ, bàn đá cẩm thạch, đồ sứ và đồ gỗ phong cách Pháp. Những vật dụng này cho ta hình dung đời sống của một gia đình quyền quý Nam Bộ cuối thế kỷ mười chín và đầu thế kỷ hai mươi: họ sống trong không gian truyền thống Việt, nhưng tiếp nhận vật dụng và phong cách từ châu Âu.
Một chi tiết thú vị là ngôi nhà đã được nhiều đài truyền hình và hãng phim chọn làm bối cảnh. Lý do không khó hiểu: không gian này tái hiện đời sống Nam Bộ cuối thế kỷ mười chín chân thực và đầy đủ hơn nhiều bối cảnh phục dựng.
Trong khuôn viên còn có sân vườn, hai nhà vuông phía sau và khu lẫm lúa, tạo nên một tổng thể dinh thự trọn vẹn của gia đình quyền quý xưa.
Nhà Đốc Phủ Hải không phải là nhà cổ lớn nhất hay cổ nhất ở Đồng bằng sông Cửu Long. Nhưng nó kể một câu chuyện rất đặc biệt về Gò Công: vùng đất đã đứng ở giao điểm giữa văn hóa Việt truyền thống và làn sóng ảnh hưởng châu Âu từ thế kỷ mười chín, và chọn cách giữ cả hai trong cùng một mái nhà.