Nhà cổ Huỳnh Thủy Lê

Ở giữa trung tâm Sa Đéc, trên đường Nguyễn Huệ nhộn nhịp, có một ngôi nhà mà ai nhìn vào cũng phải dừng lại. Mặt tiền cân xứng, tường gạch vững chãi, cửa vòm cao, trông thoáng qua như một biệt thự Pháp từ đầu thế kỷ hai mươi. Nhưng bước vào trong lại là một không gian hoàn toàn khác: Á Đông, trầm mặc, thơm mùi nhang và gỗ cũ. Đó là Nhà cổ Huỳnh Thủy Lê, di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia của tỉnh Đồng Tháp.

Ngôi nhà này có hai tên. Tên thứ nhất là Nhà cổ ông Huỳnh Cẩm Thuận, gọi theo tên người cha đã cho xây dựng vào năm một nghìn tám trăm chín mươi lăm. Bức hoành phi sơn son thếp vàng trên cửa chính vẫn mang ba chữ Hán ghi tên ông. Trong du lịch, người ta quen gọi là Nhà cổ Huỳnh Thủy Lê, người con trai kế thừa và trở thành nhân vật nổi tiếng trong văn học thế giới. Hai cái tên, hai câu chuyện đều thuộc về ngôi nhà này.

Huỳnh Cẩm Thuận là một thương gia người Hoa gốc Phúc Kiến ở Sa Đéc, kinh doanh lúa gạo trong thời kỳ Đồng bằng sông Cửu Long đang giao thương mạnh với phương Tây. Với một gia sản vững vàng, ông cho xây nhà năm một nghìn tám trăm chín mươi lăm và cho trùng tu lại vào năm một nghìn chín trăm mười bảy, để lại diện mạo pha trộn ba nền văn hóa mà chúng ta thấy ngày nay. Hướng dẫn viên ở đây vẫn kể với khách rằng gạch xây nhà được nhập từ Pháp, gỗ quý nhập từ Campuchia. Người ta đã không tiếc công sức và tiền bạc để làm nên một ngôi nhà vừa sang trọng vừa gắn bó với bản sắc.

Bên ngoài là biệt thự Pháp: mặt tiền cân xứng, tường xây, cửa vòm, các đường chỉ chạy theo nhịp đều đặn. Bên trong là hoàn toàn Trung Hoa: nhà ba gian theo lối truyền thống, bàn thờ Quan Công ở gian chính, bao lam và cửa gỗ chạm khắc tinh xảo, hoa văn Loan Phụng ở khung bao chính, chim muông hoa lá ở hai bên. Các mảng chạm khắc ấy còn có hình Mai, Lan, Cúc, Trúc, sơn son thếp vàng. Và mái nhà thì thuần Việt: ngói âm dương, đầu hồi cong hình thuyền mềm mại.

Có một chi tiết trong nhà mà khách hay hỏi: tại sao phần nền giữa lại hơi trũng xuống? Hướng dẫn viên địa phương kể rằng đây là dụng ý phong thủy của người Hoa, vì nước chảy vào chỗ trũng, mà nước trong tư duy người Hoa gắn với tiền tài. Với một gia đình thương gia, chính ngôi nhà cũng là một tuyên ngôn về sự thịnh vượng. Bàn thờ Quan Công ở gian chính là điểm nhấn tín ngưỡng rõ nhất. Tranh Quan Công được ông Huỳnh Cẩm Thuận thuê thợ từ Phúc Kiến, Trung Quốc về vẽ, phản ánh mối liên hệ chặt chẽ giữa gia đình và quê gốc.

Trước đây, toàn bộ khuôn viên nhà rộng hơn hai nghìn mét vuông, có nhà chính, gara, bếp, sân vườn và hai mặt tiền. Do quá trình đô thị hóa, hiện chỉ còn lại nhà chính với diện tích hai trăm năm mươi tám mét vuông. Điều này giải thích vì sao không gian hôm nay nhỏ hơn nhiều so với hình dung về một gia đình thương gia giàu có xưa.

Nhà cổ này trở nên nổi tiếng rộng rãi trên thế giới nhờ câu chuyện Huỳnh Thủy Lê và nhà văn Pháp Marguerite Duras. Mối tình của họ bắt đầu ở vùng Sa Đéc vào cuối những năm một nghìn chín trăm hai mươi, và nhiều thập kỷ sau, Marguerite Duras viết tiểu thuyết L'Amant dựa trên ký ức ấy. Cuốn sách đoạt giải Goncourt, một trong những giải thưởng văn học danh giá nhất của Pháp, và trở thành tác phẩm được dịch ra hơn bốn mươi ngôn ngữ. Bộ phim cùng tên công chiếu năm một nghìn chín trăm chín mươi hai, có quay một số cảnh ở Việt Nam. Nhưng có một điều cần nói cho đúng: phim không quay trong ngôi nhà này. Đoàn phim dùng nhà cổ Bình Thủy ở Cần Thơ làm bối cảnh. Vậy nên nơi cả nhà đang đứng không phải một trường quay. Đây là ngôi nhà thật của một người có thật, người đàn ông đã sống trong ký ức của Marguerite Duras suốt nhiều thập kỷ, cho tới ngày bà viết thành sách.

Huỳnh Thủy Lê mất năm một nghìn chín trăm bảy mươi hai, gia đình ra nước ngoài, nhà bỏ trống. Năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm, nhà từng được dùng làm cơ quan chính quyền. Đến năm hai nghìn lẻ bảy, nhà mở cửa đón khách du lịch và được công nhận là di tích cấp quốc gia năm hai nghìn lẻ chín.

Đứng trong không gian chỉ còn hai trăm năm mươi tám mét vuông, ngước nhìn ba chữ Hán ghi tên người cha trên cửa chính, cả nhà sẽ cảm nhận được sức nặng của tất cả những lớp thời gian ấy. Ngôi nhà không cần đồ sộ. Ký ức đã lắng đọng trong từng đường chạm trổ, từng mảnh gỗ quý, và trong mùi nhang lan nhẹ qua không gian tĩnh lặng giữa lòng Sa Đéc.