Khu di tích chiến thắng Rạch Gầm - Xoài Mút
Hai vạn người đứng trước năm vạn người và ba trăm chiến thuyền. Bên ít hơn còn chưa bằng một nửa bên kia. Vậy làm sao, chỉ sau một đêm trên sông Tiền, cả đoàn thuyền lớn ấy lại không còn đường xoay trở?
Câu trả lời nằm ở chính khúc sông ấy, và ở một vàm sông tên là Trà Tân. Từ vàm sông ấy, một đoàn thuyền chiến rất lớn đã xuôi dòng, đi về phía một khúc sông mà họ không ngờ là trận địa.
Chuyện bắt đầu từ cuối thế kỷ mười tám ở Nam Bộ. Nguyễn Ánh, người về sau trở thành vua Gia Long, khi ấy đang cố giữ vùng đất Gia Định, và ông sang cầu viện vương quốc Xiêm. Vua Xiêm Chakri Đệ Nhất nhận lời. Tháng bảy năm một nghìn bảy trăm tám mươi tư, ông sai hai người cháu là Chiêu Tăng và Chiêu Sương dẫn khoảng năm vạn quân, cùng ba trăm chiến thuyền kéo sang. Cuối năm đó, họ đã chiếm tới Trà Tân, phía bắc sông Tiền. Quân Xiêm đi đến đâu, dân lành vùng sông nước khổ sở đến đó vì nạn cướp bóc.
Đầu tháng một năm một nghìn bảy trăm tám mươi lăm, Nguyễn Huệ dẫn thuyền chiến vượt biển vào Gia Định, đặt đại bản doanh ở Mỹ Tho. Quân của ông chỉ khoảng hai vạn người. Ông không đánh thẳng mặt, mà để dòng sông đứng về phía mình.
Ông chọn khúc sông Tiền từ Rạch Gầm xuống Xoài Mút. Đoạn sông ấy dài chừng bảy cây số, lòng sông rộng hơn một cây số, đủ chỗ cho cả một đoàn thuyền lớn đi vào. Giữa dòng có cù lao Thới Sơn. Hai bên bờ khi ấy ít nhà cửa, cây cối um tùm, rất hợp để giấu người. Quân Tây Sơn cùng người dân địa phương lặng lẽ bày trận: bộ binh và đại bác nấp ven bờ và trên cù lao, thủy binh chia nhiều đội, ém thuyền ở những chỗ kín.
Rồi Nguyễn Huệ sai một tù binh người Chân Lạp làm sứ giả, mang theo nhiều vàng bạc, gấm vóc sang trại Xiêm, ngỏ ý muốn giảng hòa. Chiêu Tăng tin rằng quân Tây Sơn không phòng bị, bèn tính đánh úp.
Đêm mười chín rạng sáng hai mươi tháng một năm một nghìn bảy trăm tám mươi lăm, đoàn thuyền chiến Xiêm rời Trà Tân, cách Rạch Gầm khoảng mười lăm cây số về phía thượng nguồn, xuôi dòng tiến về Mỹ Tho. Mặt sông còn tối. Khoảng canh năm, lúc trời sắp rạng, cả đoàn thuyền đã đi qua Rạch Gầm, lọt vào giữa khúc sông.
Đúng lúc ấy, hai đội thủy binh Tây Sơn từ Rạch Gầm và Xoài Mút cùng lao ra, chặn cả đầu lẫn cuối đoàn thuyền. Từ hai bên bờ và từ cù lao Thới Sơn, đại bác đồng loạt nổ vào giữa đội hình. Những đội thuyền nấp sẵn ở các chỗ mai phục xông thẳng vào, cắt đoàn thuyền Xiêm ra thành từng khúc. Phía trước bị chặn, phía sau bị chặn, hai bên là bờ đầy súng, đoàn thuyền lớn không còn đường xoay trở.
Gần bốn vạn quân Xiêm và hàng nghìn quân của Nguyễn Ánh không còn. Toàn bộ hơn ba trăm chiến thuyền bị đánh đắm hoặc phá hủy. Chiêu Tăng và Chiêu Sương cùng một ít quân trốn được lên bờ bắc, men đường bộ qua đất Chân Lạp, đến tháng ba mới về tới Vọng Các. Đạo quân năm vạn người ra đi, lúc trở về chỉ còn hơn một vạn. Nguyễn Ánh đã chuẩn bị đường chạy từ trước, cùng hơn tám trăm người sang nương nhờ đất Xiêm. Người đời sau gọi đây là trận thủy chiến lớn nhất của nước ta trong thế kỷ mười tám.
Hôm nay, nơi vàm Rạch Gầm, bên bờ bắc sông Tiền, là Khu di tích chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút, ở ấp Đông, xã Kim Sơn, tỉnh Đồng Tháp, cách Mỹ Tho khoảng mười hai cây số. Cuối năm hai nghìn không trăm mười bốn, nơi đây được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.
Thứ đầu tiên đập vào mắt là tượng đài đúc bằng đồng, nặng hai mươi tấn, cao tám mét, đứng trên bệ bê tông cao mười mét. Nguyễn Huệ tuốt gươm, mắt nhìn thẳng ra sông Tiền. Hai hình tượng phía dưới là nghĩa quân Tây Sơn và người dân Định Tường, nhắc rằng chiến thắng ấy là của rất nhiều người.
Dưới chân tượng đài là Phòng trưng bày số một, xây theo hình một chiếc thuyền chiến, rộng một trăm ba mươi lăm mét vuông. Trong phòng có hiện vật và vũ khí của cả quân Tây Sơn lẫn quân Xiêm, có món được vớt lên từ chính lòng sông này. Ở đó có một chiếc mỏ neo bằng gỗ sao, cao ba phẩy ba chín mét, nặng hơn hai trăm ki-lô-gam, tìm thấy năm một nghìn chín trăm chín mươi dưới lòng sông Tiền, gần vàm Trà Tân. Giám định bằng phương pháp các-bon mười bốn cho biết khúc gỗ đã có tuổi khoảng hai trăm năm, nhưng không ai dám nói chắc nó rơi xuống từ con thuyền nào.
Phòng trưng bày số hai rộng một trăm ba mươi hai mét vuông, dành riêng cho diễn biến trận đánh. Sa bàn và bản đồ ở đây giúp người xem lần theo từng bước của đêm ấy, từ lúc đoàn thuyền rời Trà Tân cho đến khi hai đầu khúc sông khép lại. Gần đó là cầu tàu nhô ra sông Tiền. Điểm cuối của tuyến tham quan là ngôi nhà cổ Nam Bộ ba gian xây từ năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy, kể về đời sống những gia đình Định Tường bên con sông này.
Tháng một năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, tròn hai trăm bốn mươi năm sau trận đánh, khu di tích rộn ràng lễ hội. Có chương trình nghệ thuật mang tên Linh thiêng tiếng sóng Rạch Gầm, có hội thi chưng mâm ngũ quả, có những màn thi võ cổ truyền.
Lúc trời vừa hửng sáng, đứng ở đầu cầu tàu, cả nhà sẽ thấy mặt sông Tiền rộng mênh mông, cù lao Thới Sơn in bóng phía xa, đúng vào khoảng giờ đoàn thuyền Xiêm lọt vào trận địa năm xưa. Rồi quay vào phòng trưng bày, đứng cạnh chiếc mỏ neo gỗ sao. Nó từng nằm trong lòng con sông này, và giờ thì nằm nghỉ trên bờ, ngay bên dòng sông ấy.