Khu di tích chiến thắng Rạch Gầm - Xoài Mút
Có những đêm sông nước trở thành bẫy.
Đêm mười chín rạng sáng hai mươi tháng giêng năm một nghìn bảy trăm tám mươi lăm, trên đoạn sông Tiền từ Rạch Gầm đến Xoài Mút, khoảng ba trăm chiến thuyền của quân Xiêm xuôi dòng về phía Mỹ Tho. Họ được phái sang Việt Nam để giúp Nguyễn Ánh, có tổng lực lượng khoảng năm vạn người. Họ tin rằng đây là một chuyến tiến quân thông thường.
Họ đã không biết rằng mình đang đi thẳng vào trận địa mai phục.
Khu di tích chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút tọa lạc tại ấp Đông, xã Kim Sơn, tỉnh Đồng Tháp, bên bờ sông Tiền, cách trung tâm Mỹ Tho khoảng mười hai cây số. Nơi đây được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt vào cuối năm hai nghìn không trăm mười bốn.
Để hiểu trận đánh, cả nhà cần hình dung bối cảnh cuối thế kỷ mười tám ở Nam Bộ. Phong trào Tây Sơn đang dâng cao từ miền Trung vào phía Nam. Nguyễn Ánh, người về sau trở thành vua Gia Long, lúc đó đang cố giữ vùng đất Nam Kỳ. Khi quân Tây Sơn áp sát, ông tìm đến viện binh từ vương quốc Xiêm. Vua Xiêm Chakri I đồng ý và cử khoảng năm vạn quân gồm ba vạn bộ binh và hai vạn thủy binh sang Việt Nam.
Nguyễn Huệ được giao nhiệm vụ chặn đứng đạo quân đó.
Ông hiểu địa hình sông Tiền và vùng Định Tường. Thay vì đánh trực tiếp, quân Tây Sơn và người dân địa phương bố trí trận địa mai phục trên đoạn sông từ Rạch Gầm đến Xoài Mút. Khi đội thuyền Xiêm xuôi dòng từ Trà Tân, cách Rạch Gầm khoảng mười lăm cây số về thượng nguồn, và vượt qua Rạch Gầm, họ lọt vào ổ phục kích. Theo trang du lịch chính thức, kết quả là gần năm vạn quân Xiêm Nguyễn bị tiêu diệt và hơn ba trăm chiến thuyền Xiêm bị đánh chìm.
Đây là một trong những trận thủy chiến lớn nhất trong lịch sử Việt Nam.
Tượng đài Chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút là điểm đầu tiên đập vào mắt. Tượng đúc bằng đồng, nặng hai mươi tấn, cao tám mét, đặt trên bệ bê tông cao mười mét. Nhân vật trung tâm là Nguyễn Huệ trong tư thế tuốt gươm, nhìn thẳng ra sông Tiền. Hai hình tượng phía dưới đại diện cho nghĩa quân Tây Sơn và người dân Định Tường, nhắc rằng chiến thắng này không phải của một vị tướng duy nhất.
Dưới chân tượng đài là Phòng trưng bày số một. Không gian này được xây theo hình thuyền chiến, diện tích một trăm ba mươi lăm mét vuông. Trong phòng có các hiện vật và vũ khí của quân Tây Sơn và quân Xiêm, trong đó có những thứ được tìm thấy dưới lòng sông nơi xảy ra trận đánh.
Hiện vật đặc biệt nhất trong phòng là mỏ neo gỗ sao. Cái mỏ neo này cao ba phẩy ba chín mét, nặng hơn hai trăm ký, được phát hiện năm một nghìn chín trăm chín mươi trên sông Tiền đoạn gần vàm Trà Tân. Giám định bằng phương pháp Carbon mười bốn xác định niên đại khoảng hai trăm năm. Nghĩa là nó có thể đã nằm dưới đáy sông từ thời điểm gần với trận đánh.
Phòng trưng bày số hai có diện tích một trăm ba mươi hai mét vuông, tập trung vào diễn biến trận Rạch Gầm Xoài Mút. Sa bàn và bản đồ chiến thuật ở đây giúp hình dung rõ từng giai đoạn của đêm phục kích, từ lúc đoàn thuyền Xiêm vượt qua Rạch Gầm cho đến khi trận địa khép lại.
Cách phòng trưng bày số hai khoảng hai mươi mét là cầu tàu bên sông Tiền. Dòng sông hôm nay yên bình. Nhưng chính dòng sông này, gần hai trăm bốn mươi năm trước, là nơi diễn ra một đêm lịch sử.
Điểm cuối của tuyến là nhà cổ Nam Bộ ba gian, xây từ năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy. Ngôi nhà mở câu chuyện ra ngoài trận đánh, về đời sống người dân Định Tường, về những gia đình đã sống và chiến đấu trên vùng đất này.
Sông Tiền chảy qua đây như đã chảy từ hàng trăm năm trước. Nước vẫn xanh, dòng vẫn rộng. Và nếu cả nhà đứng ở cầu tàu nhìn ra sông vào lúc chiều tà, sẽ dễ hiểu vì sao Nguyễn Huệ chọn đúng nơi này để bày trận.