Khu di tích Gò Tháp
Giữa vùng đồng nước Đồng Tháp Mười, có một nơi mà mỗi gò đất nhô cao đều giữ trong lòng hàng nghìn năm ký ức. Đó là Gò Tháp, di tích quốc gia đặc biệt của tỉnh Đồng Tháp, một trong những địa điểm khảo cổ và văn hóa hiếm có ở miền Tây Nam Bộ.
Điều làm Gò Tháp khác biệt với hầu hết điểm tham quan lịch sử khác là nơi đây chứa đựng cùng lúc ba lớp giá trị hoàn toàn khác nhau về thời gian và tính chất: khảo cổ từ thời vương quốc Phù Nam cách đây khoảng mười lăm thế kỷ, lịch sử kháng Pháp và kháng chiến Nam Bộ trong thế kỷ mười chín và hai mươi, và đời sống tín ngưỡng dân gian đang tiếp tục sống động đến hôm nay. Khi đặt chân vào Gò Tháp, các bạn đồng thời bước vào cả ba không gian ấy.
Nhắc đến lớp cổ nhất, các nhà khảo cổ đã xác định Gò Tháp từng là một tiểu quốc của vương quốc Phù Nam. Theo ghi chép của cổng du lịch Đồng Tháp và bảo tàng tỉnh, nơi đây lưu giữ dấu tích kiến trúc đền thần Hindu giáo, ao thần, giếng thần, đường đi, di tích cư trú, xưởng chế tác và rất nhiều hiện vật. Người Pháp phát hiện địa điểm này vào cuối thế kỷ mười chín và đặt tên là Prasat Pream Loven, thường được dịch là "Chùa năm gian". Từ đó đến nay, các đợt khai quật liên tiếp đã đưa ra ánh sáng những tượng thần Vishnu, Shiva bằng đá sa thạch, hoa văn, minh văn và đặc biệt là bộ sưu tập hơn bốn trăm hiện vật vàng Óc Eo mà tổ chức Kỷ lục Việt Nam đã xác nhận. Hai tượng Vishnu trong số đó được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Khi đứng trước Gò Tháp Mười, gò cao nhất trong quần thể, các bạn đang đứng trên phần còn lại của một đền thờ Hindu từng tồn tại trong một nền văn minh đô thị sầm uất. Bảo tàng Đồng Tháp mô tả gò này có gạch, đá lớn và dấu vết kiến trúc rõ ràng. Không cần những cột đá hay tượng đài hoành tráng, chính những mảng đất nhô cao và vài tầng gạch cổ lộ ra mặt đất đã đủ để hình dung về một không gian tôn giáo quan trọng của người Phù Nam.
Lớp lịch sử thứ hai ở Gò Tháp thuộc về thế kỷ mười chín. Trong giai đoạn từ năm một nghìn tám trăm sáu mươi hai đến năm một nghìn tám trăm sáu mươi sáu, vùng đất này trở thành đại bản doanh của nghĩa quân do Thiên hộ Võ Duy Dương và Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều lãnh đạo. Hai vị anh hùng dân tộc đã chọn Gò Tháp vì địa thế cách trở, đồng nước bao quanh, vừa là nơi tụ nghĩa vừa là nơi phòng thủ hiệu quả. Mộ và đền thờ Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều hiện vẫn đứng trong quần thể di tích, gần với đền thờ Thiên hộ Võ Duy Dương. Thế kỷ hai mươi, lịch sử tiếp nối: từ năm một nghìn chín trăm bốn mươi sáu đến năm một nghìn chín trăm bốn mươi chín, Gò Tháp là căn cứ của Xứ ủy Nam Bộ và Ủy ban kháng chiến Hành chính Nam Bộ. Riêng ngày mồng bốn tháng giêng năm một nghìn chín trăm sáu mươi, lực lượng tỉnh Kiến Phong đã đánh sập tháp quan sát của chính quyền Ngô Đình Diệm ngay tại đây.
Lớp thứ ba, rất sống động và tiếp nối đến hiện tại, là đời sống tín ngưỡng dân gian. Trong quần thể Gò Tháp có Miếu Bà Chúa Xứ, Miếu Hoàng Cô và chùa Tháp Linh, tất cả cùng tồn tại và thu hút đông đảo người dân các tỉnh về dâng hương. Mỗi năm có hai kỳ lễ lớn: rằm tháng ba âm lịch là lễ Vía Bà Chúa Xứ, và rằm tháng mười một âm lịch là lễ giỗ Thiên hộ Võ Duy Dương và Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều. Vào mùa lễ hội, Gò Tháp chứa đựng không khí của cả đền thờ lẫn hội làng, vừa trang nghiêm vừa ấm cúng.
Nằm bên cạnh các di tích lịch sử là khu sinh thái Gò Tháp, rộng hơn một trăm sáu mươi héc ta, được Bộ Tài nguyên và Môi trường công nhận là khu bảo tồn đa dạng sinh học năm hai nghìn không trăm mười lăm. Đây là mảnh còn lại của hệ sinh thái đất ngập nước Đồng Tháp Mười nguyên sơ, nơi sen nở dày và nhiều loài động thực vật đặc hữu vẫn sinh sống. Mùa nước nổi, đồng nước mênh mông tràn ngập xen với từng đám cỏ dại, tạo ra cảnh quan rất khác biệt so với phần còn lại của miền Tây.
Gò Minh Sư, nằm cách Gò Tháp Mười khoảng bốn trăm mét về phía bắc đông bắc, là điểm khác trong chuỗi năm di tích tiêu biểu của quần thể. Bảo tàng Đồng Tháp mô tả bề mặt gò này có mảnh gốm cổ, gạch vỡ, chân tượng và đá cuội, tất cả đều là dấu vết của một nền văn hóa vật chất dày dặn từng tồn tại trên vùng đất ngập nước này.
Gò Tháp không phải là di tích đẹp theo nghĩa trưng bày hoành tráng. Nó đẹp theo một nghĩa sâu hơn: nơi đây là nơi nhiều thế hệ người Việt và người Phù Nam cùng để lại dấu vết của mình, và tất cả những dấu vết ấy đang cùng tồn tại trên một vùng đất nhỏ giữa Đồng Tháp Mười.
Đứng trên gò cao nhất vào mùa nước nổi, cả nhà sẽ thấy mặt nước mênh mông trải ra bốn phía, những đám sen nở trắng trên nền trời thấp, và bên dưới lòng đất chỉ cách đôi ba mét là những viên gạch Phù Nam ngàn năm vẫn nằm yên. Không có nhiều nơi nào trên đất Việt mà quá khứ và hiện tại gần nhau đến vậy.