Khu di tích Gò Tháp
Giữa vùng đồng nước Đồng Tháp Mười, những gò đất thấp nhô lên khỏi mặt nước, và gò nào cũng giữ trong lòng hàng nghìn năm ký ức. Cụm gò ấy mang tên Gò Tháp, nay là di tích quốc gia đặc biệt của tỉnh Đồng Tháp, một trong những địa điểm khảo cổ và văn hóa hiếm có ở miền Tây Nam Bộ.
Điều làm Gò Tháp khác biệt với hầu hết điểm tham quan lịch sử khác là nơi đây chứa đựng cùng lúc ba lớp giá trị, khác hẳn nhau cả về thời gian lẫn tính chất. Lớp thứ nhất là khảo cổ, từ thời vương quốc Phù Nam cách đây khoảng mười lăm thế kỷ. Lớp thứ hai là lịch sử kháng Pháp và kháng chiến Nam Bộ trong thế kỷ mười chín và hai mươi. Lớp thứ ba là đời sống tín ngưỡng dân gian, vẫn sống động đến hôm nay. Đặt chân lên Gò Tháp là bước cùng lúc vào cả ba không gian ấy.
Nhắc đến lớp cổ nhất, các nhà khảo cổ đã xác định Gò Tháp từng là một tiểu quốc của vương quốc Phù Nam. Nơi đây lưu giữ dấu tích kiến trúc đền thần Hindu giáo, ao thần, giếng thần, đường đi, di tích cư trú, xưởng chế tác và rất nhiều hiện vật. Người Pháp phát hiện địa điểm này vào cuối thế kỷ mười chín và đặt tên là Prasat Pream Loven, thường được dịch là "Chùa năm gian". Từ đó đến nay, các đợt khai quật liên tiếp đã đưa ra ánh sáng những tượng thần Vishnu bằng đá sa thạch, hoa văn, minh văn và đặc biệt là bộ sưu tập hơn bốn trăm hiện vật vàng Óc Eo mà tổ chức Kỷ lục Việt Nam đã xác nhận. Hai tượng Vishnu trong số đó được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Bước lên Gò Tháp Mười, gò cao nhất trong quần thể, là bước lên phần còn lại của một đền thờ Hindu từng tồn tại trong một nền văn minh đô thị sầm uất. Trên gò vẫn còn gạch, đá lớn và dấu vết kiến trúc rõ ràng. Không cần những cột đá hay tượng đài hoành tráng, chính những mảng đất nhô cao và vài tầng gạch cổ lộ ra mặt đất đã đủ để hình dung về một không gian tôn giáo quan trọng của người Phù Nam.
Lớp lịch sử thứ hai ở Gò Tháp thuộc về thế kỷ mười chín. Trong giai đoạn từ năm một nghìn tám trăm sáu mươi hai đến năm một nghìn tám trăm sáu mươi sáu, vùng đất này trở thành đại bản doanh của nghĩa quân do Thiên hộ Võ Duy Dương và Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều lãnh đạo. Hai vị anh hùng dân tộc đã chọn Gò Tháp vì địa thế cách trở, đồng nước bao quanh, vừa là nơi tụ nghĩa vừa là nơi phòng thủ hiệu quả. Mộ và đền thờ Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều hiện vẫn đứng trong quần thể di tích, gần với đền thờ Thiên hộ Võ Duy Dương. Thế kỷ hai mươi, lịch sử tiếp nối: từ năm một nghìn chín trăm bốn mươi sáu đến năm một nghìn chín trăm bốn mươi chín, Gò Tháp là căn cứ của Xứ ủy Nam Bộ và Ủy ban kháng chiến Hành chính Nam Bộ. Đầu năm một nghìn chín trăm sáu mươi, lực lượng tỉnh Kiến Phong đã đánh sập tháp quan sát của chính quyền Ngô Đình Diệm ngay tại đây.
Lớp thứ ba, rất sống động và tiếp nối đến hiện tại, là đời sống tín ngưỡng dân gian. Trong quần thể Gò Tháp có Miếu Bà Chúa Xứ, Miếu Hoàng Cô và chùa Tháp Linh, tất cả cùng tồn tại và thu hút đông đảo người dân các tỉnh về dâng hương. Mỗi năm có hai kỳ lễ lớn: rằm tháng ba âm lịch là lễ Vía Bà Chúa Xứ, và rằm tháng mười một âm lịch là lễ giỗ Thiên hộ Võ Duy Dương và Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều. Vào mùa lễ hội, Gò Tháp chứa đựng không khí của cả đền thờ lẫn hội làng, vừa trang nghiêm vừa ấm cúng.
Nằm bên cạnh các di tích lịch sử là khu sinh thái Gò Tháp, rộng hơn một trăm sáu mươi héc ta, được Bộ Tài nguyên và Môi trường công nhận là khu bảo tồn đa dạng sinh học năm hai nghìn không trăm mười lăm. Đây là mảnh còn lại của hệ sinh thái đất ngập nước Đồng Tháp Mười nguyên sơ, nơi sen nở dày và nhiều loài động thực vật đặc hữu vẫn sinh sống. Mùa nước nổi, đồng nước mênh mông tràn ngập xen với từng đám cỏ dại, tạo ra cảnh quan rất khác biệt so với phần còn lại của miền Tây.
Gò Minh Sư, nằm cách Gò Tháp Mười khoảng bốn trăm mét về phía bắc đông bắc, là điểm khác trong chuỗi năm di tích tiêu biểu của quần thể. Bề mặt gò này rải rác mảnh gốm cổ, gạch vỡ, chân tượng và đá cuội, tất cả đều là dấu vết của một nền văn hóa vật chất dày dặn từng tồn tại trên vùng đất ngập nước này.
Gò Tháp không phô ra những tượng đài hoành tráng. Trên một vùng đất nhỏ giữa Đồng Tháp Mười, gạch cổ của người Phù Nam, ngôi mộ của Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều và khói hương nơi các ngôi miếu cứ thế nằm cạnh nhau. Mỗi thế hệ đã để lại ở đây một dấu vết của mình.
Đứng trên gò cao nhất vào mùa nước nổi, cả nhà sẽ thấy mặt nước mênh mông trải ra bốn phía, những đám sen nở trắng trên nền trời thấp, và ngay dưới lòng đất là những viên gạch Phù Nam hơn nghìn năm tuổi vẫn nằm yên. Trên đất Việt, không có nhiều nơi mà quá khứ và hiện tại nằm gần nhau đến vậy.