Khu di tích Văn hóa Óc Eo - Gò Cây Thị
Trên cánh đồng Óc Eo, huyện Thoại Sơn, An Giang, có những nền gạch ngàn năm nằm im dưới lớp đất phù sa đồng bằng. Mỗi viên gạch ở đây không chỉ là một mảnh vật liệu; nó là một mảnh ký ức của một nền văn minh từng giao thương với Ấn Độ, Trung Quốc, Ba Tư và cả vùng Địa Trung Hải.
Khu di tích Văn hóa Óc Eo - Ba Thê nằm tại thị trấn Óc Eo, huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang. Theo Báo Điện tử Chính phủ, khu di tích được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt ngày hai mươi bảy tháng chín năm hai ngàn không trăm mười hai, theo Quyết định một ngàn bốn trăm mười chín. Đây là minh chứng rõ nhất về tầm quan trọng của một nền văn hóa mà người Việt mãi đến thế kỷ hai mươi mới bắt đầu hiểu đầy đủ.
Theo giới thiệu của Ban Quản lý Di tích Văn hóa Óc Eo, văn hóa Óc Eo hình thành và phát triển khoảng từ thế kỷ thứ nhất đến thế kỷ thứ bảy, có thể kéo dài đến đầu thế kỷ thứ tám sau Công nguyên, gắn với vương quốc Phù Nam ở vùng hạ lưu sông Mê Kông. Đây là một vương quốc biển mạnh mẽ, với cảng thị và mạng lưới giao thương rộng khắp. Cổng thông tin tỉnh An Giang nêu kết quả nghiên cứu cho thấy khu Óc Eo từng kết nối với Trung Quốc, Đông Nam Á, Ấn Độ, Vịnh Ba Tư và Địa Trung Hải trong các tuyến giao thương cổ. Điều đó có nghĩa là hơn một ngàn năm trước, vùng đất này đã là một trung tâm buôn bán quốc tế.
Cuộc khai quật năm một ngàn chín trăm bốn mươi bốn do nhà khảo cổ người Pháp Louis Malleret thực hiện tại cánh đồng Óc Eo là dấu mốc đầu tiên mở ra hiểu biết về nền văn hóa này. Gần tám mươi năm sau, từ năm hai ngàn không trăm mười bảy đến năm hai ngàn không trăm hai mươi, các cuộc khai quật quy mô lớn trên diện tích hơn mười sáu ngàn mét vuông đã mở ra. Cánh đồng Óc Eo và sườn núi Ba Thê dần hé lộ dấu tích của một đô thị cổ với kênh đào, hệ thống nhà ở và không gian tín ngưỡng tôn giáo của cư dân Phù Nam.
Điểm tham quan đầu tiên mà Ban Quản lý gợi ý là Nhà trưng bày Văn hóa Óc Eo, hoạt động từ tháng một năm hai ngàn không trăm mười sáu và trưng bày hiện vật theo năm nhóm chính: cư trú, mộ táng, chế tác thủ công, giao thương và tín ngưỡng tôn giáo. Cách sắp xếp này giúp cả nhà không nhìn Óc Eo như những mảnh nền gạch rời rạc, mà thấy được hình dáng của một cộng đồng người có đời sống sinh hoạt, sản xuất, trao đổi hàng hóa và niềm tin tôn giáo rất phong phú.
Từ Nhà trưng bày, tuyến tham quan đưa cả nhà đến Gò Cây Thị A, một trong hai điểm khảo cổ quan trọng nhất của khu di tích. Theo tư liệu của Ban Quản lý, Gò Cây Thị A có diện tích bốn trăm tám mươi tám mét vuông. Các cuộc khai quật tại đây phát hiện mảnh ngói, diềm ngói, chóp ngói đặc trưng kiến trúc cung đình, cùng hiện vật vàng chạm khắc hình tượng thần Surya của Hindu giáo và tượng Phật bằng đồng phong cách Bắc Ngụy. Hai lớp hiện vật này cho thấy một sự chuyển đổi tôn giáo đáng kinh ngạc: từ Hindu giáo sang Phật giáo trong lòng cùng một khu kiến trúc, phản ánh sự biến đổi văn hóa và chính trị của vương quốc Phù Nam theo thời gian.
Gò Cây Thị B nằm gần đó, có diện tích khoảng ba trăm mét vuông, với cấu trúc kiến trúc gạch và đá gồm hai vòng tường bao quanh nền hình chữ nhật đắp đất cát. Bên trong là nền đất nện nhiều lớp, bên ngoài có hành lang gạch bao quanh. Một số nhận định cho rằng đây có thể là kiến trúc mộ hỏa táng bằng gạch và đá còn dang dở. Khi cả nhà nghe chi tiết này, cần nhớ đây là nhận định của giới nghiên cứu chứ chưa phải kết luận cuối cùng, vì khảo cổ học là ngành học mà mỗi lần đào xuống đất lại có thể thay đổi hoàn toàn cách hiểu về những gì đã tìm được trước đó.
Vương quốc Phù Nam từng là một trong những trung tâm quyền lực lớn nhất Đông Nam Á cổ đại, rồi mờ dần vào lịch sử như bao đế chế khác. Nhưng ở đây, dưới cánh đồng Thoại Sơn, đất vẫn còn giữ nguyên những lớp gạch, những mảnh vàng, những tượng thần. Và mỗi mùa khai quật mới, đất lại kể thêm một đoạn chuyện mà chúng ta chưa từng biết.